W ocenie skarżącej, to wina organu, że zamiast przeprowadzić postępowanie podatkowe, ustalające wysokość podatku, w którym mógłby od niej żądać wyjaśnień, zdecydował się najpierw postawić jej zarzuty i wnieść oskarżenie. Organ sam spowodował, że wszelkie okoliczności objęte tymi postępowaniami są objęte również reżimem jej prawa do obrony, z którego strona korzysta, i nie może za to ponosić żadnych negatywnych konsekwencji.
Dyrektor IAS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonym postanowieniu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U.2026.143 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."), zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U.2024.1267), sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W sytuacji, gdy przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty oraz postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie – stosownie do art. 119 pkt 3 w zw. z art. 120 p.p.s.a. – sprawa może być rozpoznana przez sąd w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. Przy czym, jak stanowi art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy i nie jest związany zarzutami skargi ani jej wnioskami. Do wyeliminowania z obrotu prawnego aktu wydanego przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.) lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W przeciwnym razie, skarga podlega oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a.
Kontroli Sądu – w rozpoznanej w trybie uproszczonym na posiedzeniu
niejawnym sprawie – poddane zostało postanowienie Dyrektora IAS, utrzymujące w mocy postanowienie Naczelnika US w przedmiocie nałożenia na skarżącą kary porządkowej na podstawie art. 262 § 1 pkt 2 i 2a o.p.
W sprawie nie jest kwestionowane, że skarżąca została wezwana przez Naczelnika US do przedłożenia wyjaśnień oraz dokumentacji źródłowej w zakresie wskazanym w pismach z 4 lutego 2025 r. oraz 17 marca 2025 r., w związku z prowadzonym przez ten organ postępowaniem w sprawie podatku od towarów i usług za 2018 r. Niekwestionowane także jest, że były to kolejne wezwania, albowiem – w toku uprzednio prowadzonego przez organ I instancji postępowania podatkowego – do strony kierowano już pisma z wezwaniami do przedłożenia dokumentacji księgowej, tj. pisma z 30 czerwca 2022 r. i 5 sierpnia 2022 r. oraz z 30 grudnia 2022 r., w którym organ I instancji wyznaczył stronie termin realizacji wezwania – 60 dni od doręczenia tego pisma. Skarżąca w żadnym z wyznaczonych jej terminów nie zareagowała w sposób wskazany w wezwaniach.
Istota sporu sprowadza się zaś do oceny, czy w okolicznościach rozpatrywanej sprawy zachodziły przesłanki do zastosowania art. 262 § 1 pkt 2 i 2a o.p. Argumentacja skargi zmierza bowiem do wykazania, że nie było podstaw do nałożenia kary porządkowej, albowiem skarżąca przebywała na zwolnieniach lekarskich, a ponadto przysługuje jej – wynikające z Konstytucji oraz przepisów Kodeksu karnego i Kodeksu postępowania karnego – prawo do odmowy składania wyjaśnień.
Stosownie do art. 262 § 1 o.p. (w brzmieniu obowiązującym w czasie wydania zaskarżonego postanowienia) strona, pełnomocnik strony, świadek lub biegły, którzy mimo prawidłowego wezwania organu podatkowego:
1) nie stawili się osobiście bez uzasadnionej przyczyny, mimo że byli do tego zobowiązani, lub
2) bezzasadnie odmówili lub nie dokonali w terminie wyznaczonym w wezwaniu złożenia wyjaśnień, zeznań, wydania opinii, okazania przedmiotu oględzin, przedłożenia tłumaczenia dokumentacji obcojęzycznej lub udziału w innej czynności, lub
2a) bezzasadnie odmówili okazania lub nie przedstawili w wyznaczonym terminie
dokumentów, których obowiązek posiadania wynika z przepisów prawa, ksiąg podatkowych, dowodów księgowych będących podstawą zapisów w tych księgach, lub
3) bez zezwolenia tego organu opuścili miejsce przeprowadzenia czynności przed jej zakończeniem,
mogą zostać ukarani karą porządkową do [...] zł.
Nałożenie obowiązku dopełnienia określonych czynności musi mieć swoje precyzyjne umocowanie w przepisie prawa. Źródłem takiego obowiązku był w rozpatrywanej sprawie art. 155 § 1 o.p., zgodnie z którym organ podatkowy może wezwać stronę lub inne osoby do złożenia wyjaśnień, zeznań, przedłożenia dokumentów lub dokonania określonej czynności osobiście przez pełnomocnika lub na piśmie, jeżeli jest to niezbędne dla wyjaśnienia stanu faktycznego lub rozstrzygnięcia sprawy.
Dla prawidłowości zastosowania kary porządkowej niezbędne jest także wcześniejsze pouczenie przez organ podatkowy o skutkach niezastosowania się do wezwania (zob. wyrok NSA z 29 sierpnia 2002 r., I SA/Po 533/01) oraz spełnienie przez wezwanie wymogów określonych w art. 155-159 o.p.
Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie wezwania skierowane do strony były prawidłowe i spełniały wszelkie wymogi formalne. Nie budzi również wątpliwości zasadność wzywania – przez organ I instancji w toku ponownie prowadzonego postępowania w zakresie podatku od towarów i usług za 2018 r. – do złożenia stosownych wyjaśnień i dokumentacji. Jak już bowiem wskazano powyżej, skarżąca – mimo wcześniejszych wezwań organu z 20 czerwca 2022 r. i 5 sierpnia 2022 r., swoich zapewnień o sukcesywnym przekazywaniu wymaganej dokumentacji, a także wydłużeniu przez organ terminu do realizacji wezwania – żadnych dokumentów nie przedstawiła. Dopiero wraz z odwołaniem oraz w toku postępowania odwoławczego złożyła część faktur. Z faktur tych, jak ustalił organ, wynika zaś, że skarżąca, z jednej strony
– wystawiła i wprowadziła do obrotu faktury sprzedaży za usługi doradztwa prawnego, adwokackie, przedstawicielskie, prawne, a z drugiej – przedłożyła faktury zakupu m.in. związane z wynajmem domków, prowadzeniem baru, zakupem karmy i akcesoriów dla zwierząt. Konieczność wyjaśnienia związku tych zakupów z prowadzoną przez stronę działalnością gospodarczą niewątpliwie uzasadniała wystosowanie do niej wezwań z 4 lutego 2025 r. i 17 marca 2025 r. Strona żądanych wyjaśnień jednak nie udzieliła. Podobnież nie doręczyła żądanej dokumentacji, w tym m.in: miesięcznych raportów z kas fiskalnych, książki tych kas, pomimo iż dokumenty te – jako stanowiące podstawę dokonywania zapisów księgowych – powinna posiadać i przechowywać do czasu upływu okresu przedawnienia zobowiązania podatkowego (art. 86 § 1 o.p.). Co istotne, termin przedawnienia za badane okresy rozliczeniowe uległ zawieszeniu w związku z wszczęciem skarżącej 27 sierpnia 2021 r. postępowania karnego skarbowego, o czym została ona zawiadomiona pismem z 3 lutego 2022 r.
Z powyższego jasno wynika, że skarżąca pomimo skutecznie doręczonych jej wezwań, konsekwentnie nie wywiązywała się z obowiązku złożenia wyjaśnień i przedłożenia dokumentacji, przy czym każdorazowo była pouczana o konsekwencjach wynikających z art. 262 § 1 o.p.
Sąd zauważa, że zarówno w doktrynie, jak i orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że celem regulacji zawartych w art. 262 § 1-6 o.p. jest nie tylko zdyscyplinowanie uczestników postępowania i wymuszenie posłuchu postanowieniom organów podatkowych, ale przede wszystkim zapewnienie sprawnego przebiegu postępowania i wydanie rozstrzygnięcia w przewidzianym ustawowo terminie (por. B. Dauter (w:) S. Babiarz, R. Hauser, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, J. Rudowski, B. Dauter, Ordynacja podatkowa. Komentarz, wyd. XI, Warszawa 2019, art. 262). Katalog czynów zagrożonych karami porządkowych ma charakter zamknięty. W przypadkach określonych w art. 262 § 1 pkt 2 i 2a o.p. mieści się bezzasadna odmowa lub niedokonanie w terminie wyznaczonym w wezwaniu złożenia wyjaśnień oraz bezzasadna odmowa okazania lub nieprzedstawienie w wyznaczonym terminie określonych dokumentów. Pod pojęciem bezzasadności odmowy dokonania konkretnej czynności procesowej należy rozumieć odmowę niemającą podstaw w obiektywnych okolicznościach sprawy. Nie chodzi tu zatem o to, czy w przekonaniu strony powinna
ona ten obowiązek wykonać, lecz o kwestię istnienia faktycznych przeszkód w jego wykonaniu (por. wyrok NSA z 14 lipca 2020 r., II FSK 919/20). Podobnie w wyroku
z 20 października 2022 r., III FSK 1027/21, NSA podkreślił m.in., że: <>. Podatnik nie jest przy tym właściwym podmiotem do oceny, jakie dokumenty są istotne dla wyjaśnienia okoliczności faktycznych sprawy i nie ma podstaw do kwestionowania potrzeby ich złożenia. Jego obowiązkiem jest przedstawienie dokumentów. Nie może on zatem arbitralnie decydować, które dokumenty przedłoży, a których nie przedstawi (zob. wyrok NSA z 6 marca 2018 r., II FSK 1695/16). Za usprawiedliwione niewykonanie obowiązku traktować należy natomiast tylko takie okoliczności, które w sposób niezależny od strony i w normalnych warunkach trudny do przezwyciężenia uniemożliwiały jej zadośćuczynienie obowiązkom nałożonym przez organ podatkowy, nawet przy dołożeniu należytej staranności (zob. wyrok NSA
z 24 stycznia 2017 r., I FSK 992/15).
W rozpoznawanej sprawie skarżąca nie wykazała istnienia tak rozumianych obiektywnych okoliczności mających świadczyć o braku przesłanek do zastosowania wobec niej kary pieniężnej. Skarżąca bowiem w ogóle nie zareagowała na ww. wezwania organu I instancji. Jedynie po upływie terminu realizacji tych wezwań, a przed nałożeniem na nią kary porządkowej, 19 maja 2025 r. skarżąca złożyła pismo, które stanowiło uzupełnienie zażalenia na postanowienia o nałożeniu na nią kary porządkowej w postępowaniu podatkowym w sprawie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2017 i 2018 rok, gdzie powołała się na zły stan zdrowia i zwolnienie lekarskie trwające od 10 lutego 2025 r. do 31 maja 2025 r., co uniemożliwiło jej wykonanie wezwań.
Z uwagi na podnoszenie w skardze argumentacji odnoszącej się do złego
stanu zdrowia skarżącej, zauważenia wymaga, że organ II instancji poddał analizie ww. pismo oraz załączone do niego zaświadczenia (nr [...] z 2 grudnia 2024 r.
i nr [...] z 12 maja 2025 r. wydane przez lekarza sądowego, potwierdzające w szczególności niemożność stawienia się przez stronę w określone dni, tj. 6 grudnia 2024 r. i 15 maja 2025 r. w Sądzie Okręgowym w S.) i doszedł do słusznego wniosku, że nie mogą one stanowić usprawiedliwienia niewykonania wezwań w sprawie podatku od towarów i usług. Zgodzić się należy bowiem z organem II instancji, że złożenie tego pisma w sprawie podatku dochodowego od osób fizycznych jednoznacznie świadczy o tym, że strona miała możliwość usprawiedliwienia niewykonania wezwań w sprawie podatku od towarów, a mimo to w żaden sposób na nie zareagowała. Słusznie również organ uznał, że niedyspozycyjność skarżącej nie wyłączała podejmowania przez nią jakichkolwiek działań, albowiem – jak stwierdzono – strona: a) pomimo przebywania na zwolnieniu lekarskim, uzyskiwała w tym czasie dochód z działalności gospodarczej (według deklaracji VAT-7); b) mogła skorzystać pomocy osoby upoważnionej, aby również nadać na poczcie wskazane przez organ dokumenty lub usprawiedliwić niewykonanie wezwań (wysyłane do strony wezwania były odbierane przez T. K. – osobę upoważnioną do odbioru korespondencji w placówce pocztowej); c) mogła korespondować z organem I instancji za pośrednictwem środka komunikacji elektronicznej (skorzystała z niego przy składaniu zażalenia, jak również wcześniejszych zażaleń w sprawie dotyczącej podatku dochodowego od osób fizycznych za lata 2017 i 2018); d) mogła ustanowić pełnomocnika ogólnego, szczególnego oraz do doręczeń.
Zdaniem Sądu, niezasadna jest także argumentacja skarżącej, że ma ona prawo do odmowy składania wyjaśnień, ponieważ wynika to z zasad prawa karnego i przepisów dotyczących obrony w postępowaniu karnym, a obecnie toczy się wobec niej postępowanie karne, które obejmuje swoimi zarzutami postępowanie podatkowe.
Jak słusznie wskazał Dyrektor IAS, postępowanie karne skarbowe regulują odrębne, niezależne systemowo od prawa podatkowego, przepisy prawa karnego. Nie są to zatem unormowania, które stanowią o powstaniu zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług oraz sposobie prowadzenia postępowania podatkowego. Aktami prawnymi, które są odpowiednie w tej mierze, jest ustawa o podatku od towarów i usług oraz proceduralnie – Ordynacja podatkowa. Skoro organ I instancji wezwał skarżącą, jako stronę postępowania podatkowego, do złożenia wyjaśnień w trybie art. 155 § 1 o.p. i wyjaśnienia te – jak już wyjaśniono powyżej – są konieczne do podjęcia przez organ podatkowy czynności zmierzających do wyjaśnienia stanu faktycznego, tzn. bez ich udzielenia nie byłoby możliwe prowadzenie postępowania i wydanie merytorycznego rozstrzygnięcia – to skarżąca nie może odmówić złożenia tych wyjaśnień. Przytoczona w tym zakresie argumentacja skargi nie mogła zatem odnieść zamierzonego przez skarżącą skutku, albowiem nie dotyczyła wykazania istnienia faktycznych przeszkód w wykonaniu obowiązku nałożonego wezwaniem organu, a jedynie stanowiła polemikę w zakresie prawidłowości prowadzenia przez organy postępowania podatkowego, stwarzając wrażenie konsekwentnej realizacji określonej strategii procesowej, zmierzającej do maksymalnego odsunięcia w czasie rozpatrzenia sprawy podatkowej.
Podsumowując, w kontrolowanej sprawie nie ulega wątpliwości, że skarżąca nie zastosowała się do skierowanego do niego prawidłowego wezwania. W toku ponownie prowadzonego postępowania skarżąca była dwukrotnie – w jasny i zrozumiały sposób –wzywana do dokonania określonych czynności, każde z wezwań opatrzono prawidłowym pouczeniem o możliwych skutkach niezastosowania się do ich treści w postaci ukarania karą porządkową. Skarżąca nie zastosowała do wezwań, nie reagując na nie w żaden sposób. W tych okolicznościach rozstrzygnięcie dotyczące nałożenia kary porządkowej znajdowało swoje pełne umocowanie w art. 262 § 1 pkt 2 i 2a o.p., przy czym wysokość nałożonej kary znalazła uzasadnienie w opisanych okolicznościach faktycznych
sprawy, odpowiada rodzajowi oraz stopniowi zawinienia strony w zakresie zaniechania ustawowego obowiązku oraz jego skutkom, i jest adekwatna do osiąganych przez skarżącą dochodów.
W tym stanie sprawy Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.
Powołane w niniejszym wyroku orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (http://orzeczenia.nsa.gov.pl).