38 - letni syn 14 listopada 2024 r. złożył do ZUS wniosek o przyznanie świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, w wyniku czego ZUS przyznał mu do 31 października 2026 r. świadczenie uzupełniające w wysokości 500,00 zł miesięcznie. Złożył także wniosek do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego.
Miesięczny dochód gospodarstwa domowego strony wynosi zatem 6.875,83 zł i jest wyższy niż poziom minimum socjalnego, określony w październiku 2024 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla II kwartału 2024 r. dla 3-osobowego gospodarstwa pracowniczego na kwotę 4.870,72 zł. Prezes ZUS stwierdził zatem, że sytuacja finansowa strony nie wskazuje na stan ubóstwa i konieczność sięgania po pomoc z opieki społecznej, która dedykowana jest tylko osobom w bardzo trudnej, zagrażającej egzystencji sytuacji materialnej. Ponadto pozytywny wpływ na sytuację majątkową strony mają także tzw. trzynaste i czternaste emerytury.
20 września 2024 r. w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym strona oświadczyła, że ponosi stałe, miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej wysokości 1 600.00 zł, w tym z tytułu opłat eksploatacyjnych – 1 000,00 zł oraz kosztów związanych z leczeniem własnym, a także męża i syna w łącznej wysokości 600,00 zł.
Natomiast wcześniej - we wniosku o umorzenie z 26 sierpnia 2024 r. pełnomocnik poinformował, że skarżąca i jej mąż ponoszą wydatki w łącznej miesięcznej wysokości 5.017,41 zł, w tym z tytułu:
- zakupu leków: dla strony w wysokości od 150,00 zł do 160,00 zł (średnio 155,00 zł), dla męża od 130,00 zł do 140,00 zł (średnio 135,00 zł) oraz dla syna około 300,00 zł miesięcznie;
- wizyt prywatnych u lekarzy specjalistów (pulmonologa, kardiologa) - około 3 wizyty rocznie po 200,00 zł każda, co daje 600,00 zł rocznie, tj. 50,00 zł średniomiesięcznie;
- zakupu żywności (dostosowanej do zalecanej diety) 800,00 zł miesięcznie na osobę, czyli łącznie 2.400,00 zł miesięcznie.
Pełnomocnik wyliczył, że łączny koszt leczenia i wyżywienia członków rodziny to kwota około 3.050,00 zł miesięcznie. Dodał, że na zakup odzieży i obuwia strona i mąż przeznaczają średnio co miesiąc ok. 100,00 zł, z kolei na zakup chemii, środków higieny i czystości ok. 100,00 zł -150,00 zł (średnio 125,00 zł). Stwierdził też, że rodzina ponosi również stałe miesięczne wydatki z tytułu utrzymania domu i opłat za media, tj.:
- woda: 400,00 zł - 500,00 zł (średnio 450,00 zł miesięcznie).
- energia elektryczna: 300,00 zł - 400,00 zł (średnio 350,00 zł miesięcznie),
- gaz - 64,17 zł,
- abonament za telefon - 50,00 zł,
- opłata za śmieci - 115,00 zł,
- podatek od nieruchomości - 500,00 zł - 600,00 zł rocznie, tj. 50,00 zł miesięcznie,
- zakup paliwa - 600,00 zł,
- ubezpieczenie w PZU SA - 73,24 zł.
Organ przeprowadził szczegółową analizę wskazanych wydatków. Z potwierdzenia transakcji do [...] z 10 kwietnia 2024 r. oraz 22 czerwca 2024 r. wynika, że przelew za wodę jest dokonywany co 2 miesiące w wysokości 541,87 zł, tj. 270,00 zł miesięcznie, a nie jak wskazał pełnomocnik w wysokości 400,00 zł do 500,00 zł miesięcznie.
Co do deklarowanej opłaty za śmieci w wysokości 115,00 zł miesięcznie Prezes ZUS wskazał, że z informacji zawartej na stronie www.[...].pl wynika, że do 31 sierpnia 2024 r. opłata miesięczna w zadeklarowanej przez pełnomocnika wysokości 115,00 zł miesięcznie dotyczyła stawki opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi gospodarstwa domowego 7-osobowego i więcej.
Organ ustalił, że pod adresem zamieszkania strony w B. oprócz męża i syna, z którymi prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe zamieszkują jeszcze trzej dorośli synowie, z których jeden również pod tym adresem prowadzi działalność gospodarczą. Zatem koszty z tytułu opłat eksploatacyjnych, w tym za wodę i śmieci powinny być rozdzielone na wszystkich mieszkańców, ponieważ każdy z nich winien partycypować w kosztach utrzymania nieruchomości, chociażby ze względu na fakt, że - jak twierdzi skarżąca - znajduje się ona w trudnej sytuacji finansowej.
Oceniając zgromadzone dane organ doszedł do wniosku, że skarżąca osiąga dochód zdecydowanie przekraczający poziom minimum socjalnego, który zapewnia możliwość zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Sytuacja materialna strony nie nosi znamion ubóstwa i pozwala na spłatę zaległości składkowych, bez uszczerbku dla zaspokajania niezbędnych potrzeb bytowych rodziny.
Organ poinformował także, że ZUS 1 listopada 2024 r. przyznał synowi świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji w wysokości; 500,00 zł miesięcznie do 31 października 2026 r., ponadto ubiega się on jeszcze o świadczenia związane z niepełnosprawnością w MOPS. Zwrócił też uwagę na możliwość ubiegania się o świadczenie wspierające, skierowane bezpośrednio do osoby z niepełnosprawnością, które wynosi od 40% do 220% wysokości renty socjalnej (ustawa z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429). Jego uzyskanie sprawi, że syn nie będzie już pozostawał na całkowitym utrzymaniu skarżącej.
W związku z powyższymi ustaleniami, organ uznał, że strona nie wykazała, że w jej przypadku zachodzą przesłanki wynikające z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i rozporządzenia, warunkujące umorzenie należności a natychmiastowe umorzenie odsetek od nieopłaconych składek naruszałoby interes publiczny oraz konstytucyjną zasadę powszechności ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych.
W skardze na te decyzję strona zarzuciła:
1. inne naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to:
1) art. 7 K.P.A., art. 8 § 1 K.P.A., art. 77 § 1 oraz art. 80 K.P.A. poprzez brak wszechstronnego rozpatrzenia zebranego materiału dowodowego w kontekście całokształtu sytuacji rodzinnej i finansowej skarżącej, konsekwencją czego było przyjęcie, iż jej sytuacja finansowa pozwała na regulowanie należności bez uszczerbku dla możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych skarżącej i jej rodziny.
2. naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a to:
1) art. 28 ust. 3a i ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2022r., poz.1009 z 2022.05.13) oraz § 3 ust. 1 pkt. 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. (Dz.U. z 2003r., poz. 141 z 2003.08.13)- (dalej "rozporządzenie"), poprzez ich błędną wykładnię a następnie także niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, iż w stosunku do skarżącej nie zachodzi podstawa umorzenia należności zgodnie ze złożonym wnioskiem (w zakresie odsetek), podczas gdy prawidłowa interpretacja przepisów w kontekście sytuacji skarżącej, prowadzi do odmiennego wniosku.
Skarżąca wskazała, iż naruszenia swoich praw upatruje w wydaniu przez organ administracyjny niezgodnej z prawem decyzji w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w postaci odsetek, pomimo istnienia ku temu podstaw.
Mając na względzie powyższe, w oparciu o art. 46 § 1 pkt. 3 w zw. z art. 57 § 1 u.p.p.s.a., wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym także kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Wniosła także o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów, a to:
1) Faktury nr [...] z dnia 4 grudnia 2024 r.;
2) Faktury nr [...] z dnia 6 grudnia 2024 r.;
3) Faktury nr [...] z dnia 6 grudnia 2024 r.;
4) Faktury nr [...] z dnia 14 grudnia 2024 r.;
5) Faktury nr [...] z dnia 18 grudnia 2024 r.;
6) Faktury nr [...] z dnia 24 grudnia 2024 r.;
fakty podlegające stwierdzeniu: wydatki związane z leczeniem syna skarżącej w grudniu 2024 r.;
7) Faktury nr [...] z dnia 3 grudnia 2025 r.;
fakty podlegające stwierdzeniu: częściowe wydatki związane z leczeniem syna skarżącej w styczniu 2025 r.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga nie jest zasadna.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1267 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz.U. z 2024 r., poz. 935, ze zm.) - dalej także: ppsa, kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Tylko zatem stwierdzenie, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub z innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, może skutkować uchyleniem przez Sąd zaskarżonego aktu (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b, c ustawy).
Zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2024r., poz. 497) – dalej powoływana jako usus, należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.
Stosownie do art. 28 ust. 3a usus, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
Z powyższego wynika, że zasadą jest umarzanie składek z powodu ich nieściągalności, natomiast ich umarzanie pomimo tego, że nie są nieściągalne – wyjątkiem od tej zasady, zatem przepisy które to umożliwiają, jako wprowadzające wyjątki od reguły winny być wykładane ściśle.
Na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 28 ust. 3b usus, Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej wydał rozporządzenie z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003r., Nr 141, poz. 1365).
Stosownie do jego § 3:
Ust. 1. Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Z powyższego wynika, że postępowanie w przedmiocie umorzenia składek – przez co należy rozumieć także należne od nich odsetki – przebiega dwuetapowo.
W pierwszej kolejności ZUS bada, czy w przypadku wnioskodawcy zachodzi któraś z przesłanek umorzenia. Jeśli stwierdzi, że nie, musi odmówić umorzenia. Dopiero w przypadku uznania, że jakaś przesłanka umorzenia jest spełniona, przystępuje do fazy drugiej: oceny zasadności umorzenia, co odbywa się w warunkach uznania administracyjnego. Uznanie administracyjne oznacza, że organ nie jest związany wynikającymi z przepisu prawa dyrektywami co do treści rozstrzygnięcia, lecz ocenia to swobodnie, choć nie dowolnie. Wywołuje to ten skutek, że rozstrzygnięcie takie winno być oparte o kompletny i wszechstronnie przeanalizowany materiał dowodowy oraz wyczerpująco uzasadnione, ale jego treść pozostawiona jest uznaniu organu.
Z powyższego wynika zatem, że umorzenie składek (odsetek) nie jest obowiązkiem ZUS, a jedynie możliwością, z której może on, lecz nie musi skorzystać nawet sytuacji, gdy spełnione zostaną przesłanki określone w rozporządzeniu.
W niniejszej sprawie organ uznał, że żadna z wyżej cytowanych przesłanek nie została jednak spełniona, co uniemożliwia pozytywne rozpatrzenie wniosku strony, a Sąd ocenę tę podziela.
W szczególności nie zachodzi przesłanka wymieniona w rozporządzeniu jako druga, gdyż strona nie powołała się na to, alby zaległości w opłacaniu składek były wynikiem klęski żywiołowej, lub innego nadzwyczajnego zdarzenia.
Co do przesłanki trzeciej, dla jej zaistnienia konieczna jest nie tylko choroba zobowiązanego lub członka jego rodziny, ale także to, aby konieczność sprawowania opieki pozbawiała zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W przypadku strony sytuacja taka nie zachodzi, bowiem pobiera ona emeryturę, zatem mimo tego, że sprawuje opiekę nad chorym synem, to uzyskuje dochody umożliwiające spłatę zadłużenia.
Odnośnie przesłanki trzeciej, Sąd uznał, że prawidłowo organ ocenił, że stan majątkowy strony nie jest tak trudny, aby opłacenie należności pozbawiło stronę i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Strona pobiera bowiem emeryturę w kwocie netto 1 532,40 zł miesięcznie, jej mąż uzyskuje wynagrodzenie w kwocie 4 843,43 zł. Nadto jej chory syn uzyskał prawo do świadczenia uzupełniającego w kwocie 500 zł. W związku z tym dochód jej gospodarstwa domowego wynosi 6 875,83 zł i jest wyższy, niż poziom minimum socjalnego wynoszące w październiku 2024r. dla trzyosobowego gospodarstwa pracowniczego 4 870,72 zł. Do powyższej kwoty należy doliczyć także świadczenie w postaci trzynastej i czternastej emerytury, które dodatkowo podwyższają dochody skarżącej. Nadto sytuacja finansowa gospodarstwa domowego strony rokuje widoki na dalszą poprawę, jeśli wziąć pod uwagę, że syn skarżącej złożył do MOPS wniosek o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego a nadto może jeszcze złożyć wniosek o przyznanie świadczenia wspierającego, które pozwoli pokryć jego szczególne potrzeby jako osoby niepełnosprawnej i częściowo odciążyć budżet rodziny skarżącej. Strona wskazała, że ponosi koszty utrzymania nieruchomości, w której mieszka i określiła ich szacunkową wysokość. Organ zauważył jednak, że są one w części zawyżone, gdyż opłata za wywóz śmieci została ustalona jak dla siedmioosobowego gospodarstwa domowego. W sytuacji, gdy w domu oprócz strony zamieszkują także inne osoby, nienależące do jej gospodarstwa domowego, to powinny one partycypować w kosztach utrzymania tej nieruchomości, z której korzystają, w tym w opłatach za wywóz odpadów. Oczywiście jeśli strona ma taką wolę, to może ponosić tego rodzaju koszty w pełnym zakresie, lecz nie może wykazywać ich w ramach przedstawienia swej sytuacji majątkowej jako należności w pełni ciążących na jej gospodarstwie domowym. Przyjęcie założenia przeciwnego prowadziłoby do sytuacji, w której ZUS niejako "dofinansowuje" osoby trzecie poprzez uwzględnienie w ustaleniu sytuacji majątkowej strony także wydatków ponoszonych przez nią na rzecz osób pozostających poza jej gospodarstwem domowym.
Zgodzić należy się z organem, że umarzanie należności z tytułu składek winno mieć charakter wyjątkowy i być zastrzeżone dla szczególnie uzasadnionych przypadków. Jak wynika z cytowanych na wstępie przepisów ustawy i rozporządzenia, wspólny mianownik przesłanek umorzenia należności w nich przewidzianych jest taki, że może to nastąpić jedynie w przypadku, gdy odzyskanie zaległości jest obiektywnie niemożliwe, bo albo są one całkowicie nieściągalne, albo zaniechanie ich odzyskania jest uzasadnione wyjątkowymi i szczególnymi względami (choroba lub opieka uniemożliwiające zarobkowanie, klęska żywiołowa, ubóstwo). Zasadnie organ uznał, że w przypadku strony żadna z nich nie zachodzi, zatem ulga nie może być udzielona.
Umorzenie należności nie jest zasadne także i z tej przyczyny, że ZUS ustanowił hipotekę na nieruchomości, której skarżąca jest współwłaścicielką i uczynił to właśnie w celu zapewnienia możliwości odzyskania zaległości.
Końcowo należy zauważyć i to, że art. 84 Konstytucji nakazuje każdemu zobowiązanemu ponoszenie danin publicznych na jednakowych zasadach. Umarzanie należności, do których ponoszenia zobowiązani są wszyscy prowadzący działalność gospodarczą winno mieć charakter wyjątkowy, bo zasadą winno być płacenie należności publicznych, a nie zwalnianie z nich. Udzielenie ulgi w postaci umorzenia uprzywilejowuje jedne podmioty prowadzące działalność gospodarczą kosztem innych, którzy takie obciążenia składkowe ponoszą terminowo i w pełnym zakresie, a przez to ich działalność może być mniej rentowna albo mniej konkurencyjna. Po wtóre, nie można tracić z pola widzenia, że z tych właśnie składek finansowane są świadczenia dla osób ubezpieczonych, co przy podejmowaniu decyzji odnośnie umorzenia nakazuje uwzględnić także interes publiczny, a nie tylko interes jednostkowy wnioskującego. Należności, z którymi wiąże się powstanie odsetek objętych wnioskiem w niniejszej sprawie obejmują okres od listopada 1999r. do maja 2002r. czyli do czasu zakończenia przez skarżącą prowadzenia działalności gospodarczej. Obejmują one zatem okres ponad dwóch i pół roku, a więc nieopłacanie składek w terminie nie miało charakteru incydentalnego, wynikającego z jakichś nieprzewidzianych zdarzeń losowych lub gospodarczych, a świadczy raczej o niefrasobliwym stosunku do obowiązków publicznoprawnych.
Wskazuje to, że nieuzasadniony jest zarzut skargi odnoszący się do naruszenia art. 28 ust. 3a i ust. 4 usus oraz § 3 ust. 1 pkt. 1 i 3 rozporządzenia.
Podsumowując, umorzenie należności z tytułu składek (odsetek od nich) stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Jeżeli zatem, tak jak w badanej sprawie, nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności należności (ustanowienie hipoteki), a ich umorzenie przy braku takiej nieściągalności jest zastrzeżone jedynie dla sytuacji szczególnie krytycznych, które – zdaniem Sądu – w przedmiotowej sprawie nie zachodzą, to niekorzystne dla strony rozstrzygnięcie nie może być uważane za dowolne i naruszające zasady uznania administracyjnego.
Również zarzut naruszenia przepisów Kpa poprzez brak wszechstronnego rozpatrzenia zebranego materiału dowodowego w kontekście całokształtu sytuacji rodzinnej i finansowej skarżącej okazał się nieuzasadniony. Odnośnie tego skarżąca w skardze wykazywała, że faktyczne koszty utrzymania chorego syna są wyższe, niż otrzymywany przez niego 500 zł zasiłek. Zauważyć jednak należy, ze sytuacja gospodarstwa domowego analizowana jest całościowo i to właśnie porównanie dochodów i wydatków wszystkich osób wchodzących w skład gospodarstwa domowego strony doprowadziło organ do wniosku, że nie można stwierdzić, że stan ten jest tak trudny, że opłacenie należności pozbawiłoby stronę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Nadto organ zwrócił uwagę na fakt, że syn wystąpił już o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego, a nadto ma jeszcze możliwość uzyskania świadczenia wspierającego, co pozwoli odciążyć budżet rodziny od wydatków związanych z jego szczególnymi potrzebami. W ocenie Sądu oznacza to, że sytuacja majątkowa strony, która już obecnie nie jest tak trudna, aby nie była ona w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niej i jej rodziny, może jeszcze ulec dalszej poprawie.
Uwzględniając powyższe, Sąd oddalił skargę na mocy art. 151 p.p.s.a.