Wskazał, że zgodnie z art. 1 ust. 15 ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r. poz. 1551), zwanej dalej "ustawą abolicyjną", bieg terminu przedawnienia należności, o których mowa w ust. 1, 6, 10 i 12, ulega zawieszeniu na okres od dnia złożenia wniosku o umorzenie do dnia uprawomocnienia się decyzji, o której mowa w ust. 13. W sprawie zaległych składek Skarżącej bieg terminu przedawnienia należności uległ zawieszeniu od dnia złożenia przez Skarżącą wniosku w dniu 19 stycznia 2015 r. do dnia uprawomocnienia decyzji (z 21 lipca 2016 r., odebranej 28 lipca 2016 r.), czyli do 27 sierpnia 2016 r.
ZUS stwierdził, że decyzja o wysokości zadłużenia stanowiła podstawę do wszczęcia postępowania egzekucyjnego - stanowiła pierwszą czynność zawieszającą bieg terminu przedawnienia, o której została zawiadomiona Skarżąca (kolumna nr 3 tabeli). ZUS w tabeli przedstawił szczegółowy wykaz przyczyn zawieszenia biegu terminu przedawnienia dla poszczególnych okresów zadłużenia wykazanych w sentencji decyzji z 27 września 2021 r.
ZUS podtrzymał stanowisko, że w sprawie nie zachodzą żadne przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.
ZUS we własnym zakresie ustalił, że jest Skarżąca jest wdową - jej mąż zmarł 13 grudnia 2024 r. Od 1 stycznia 2019 r. jest zgłoszona zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego jako emerytka, a kwota przyznanego świadczenia wynosi obecnie 3.794,28 zł brutto. Świadczenie pomniejszane jest m.in. o kwotę 948,57 zł tytułem miesięcznych potrąceń na rzecz Dyrektora ZUS Oddział w C., więc wypłacane świadczenie wynosi 2.349,22 zł netto.
ZUS argumentował, że jeżeli w ocenie Skarżącej otrzymywany w ten sposób dochód nie jest wysoki, to fakt ten nie stanowi wystarczającej przesłanki do umorzenia zaległych składek. Uciążliwość wynikająca z postępowania egzekucyjnego nie zmienia bowiem faktu, że jest ono prowadzone zgodnie z zasadą poszanowania minimum egzystencji, która stanowi wyraz ochrony dłużnika w procesie dochodzenia zaległości. Zasada ta dopuszcza prowadzenie egzekucji z majątku osoby zobowiązanej tylko w zakresie, w którym nie zostanie zagrożone minimum utrzymania, a kwoty wolne od zajęć są ustalone przepisami prawa.
ZUS podkreślił, że dochody Skarżącej są regularne i zasadniczo nie różnią się od dochodów innych osób pobierających świadczenia. Jednocześnie Skarżąca nie podała, że korzysta ze wsparcia finansowego w formie zasiłków stałych, okresowych czy celowych dedykowanych osobom znajdującym się w trudnej sytuacji bytowej. Pozwala to stwierdzić, że Skarżąca jest w stanie zaspokajać swoje potrzeby materialne bez pomocy państwa. Jej dochód nawet po uwzględnieniu potrąceń egzekucyjnych (2.349,22 zł) kształtuje się przecież na poziomie wyższym od minimum socjalnego ustalonego 19 grudnia 2024 r., na podstawie danych z GUS przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w III kwartale 2024 r., dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego w wysokości 1.823,78 zł, zatem pozwala na zaspokajanie wszystkich podstawowych potrzeb życiowych. Przy czym kwota minimum socjalnego zawiera szacunkowe kwoty jakie jednoosobowe gospodarstwo przeznacza na zakup żywności, odzieży i obuwia, na higienę osobistą, kulturę i rekreację, wydatki związane z użytkowaniem i energią, a także na ochronę zdrowia oraz transport.
Analiza ustalonych w postępowaniu faktów nie prowadzi do wniosku, że sytuacja Skarżącej nosi znamiona ubóstwa, a przedstawione argumenty nie znalazły odzwierciedlenia w zebranym materiale dowodowym.
Ewentualne umorzenie należności z tytułu składek nie wpłynie też na poprawę sytuacji finansowej Skarżącej, bowiem zadłużenie wobec ZUS stanowi tylko część wszystkich jej zobowiązań, które bez względu na decyzję organu, wobec braku spłaty, nadal mogą być dochodzone przez innych wierzycieli. Przepisy, w oparciu o które ZUS realizuje zadania jako wierzyciel, nie uprawniają do dokonywania działań mogących wpływać na polepszenie sytuacji innych wierzycieli, ponieważ należności z tytułu składek korzystają ze szczególnej ochrony prawnej.
ZUS podniósł, że Skarżąca miała możliwość umorzenia części zadłużenia zgodnie z art. 1 ust. 13 pkt 2 ustawy abolicyjnej, ale nie uregulowała w wyznaczonym terminie należności niepodlegających umorzeniu na podstawie przepisów tej ustawy.
Z historii dotychczasowej współpracy Skarżącej z ZUS można natomiast sądzić, że motywem działania Skarżącej nie była spłata zadłużenia, a oczekiwanie na jego przedawnienie. Również z tego względu umorzenie należności byłoby w sprzeczności z interesem publicznym, gdyż premiowałoby osobę o biernej i roszczeniowej postawie wobec budżetu Państwa, a "karało" obywateli, którzy na bieżąco lub w ramach układu ratalnego realizują swoje zobowiązania.
W interesie publicznym nie leży więc uwolnienie Skarżącej od ciążącego obowiązku uregulowania należności z tytułu składek z uwagi na wysokość zadłużenia. Doprowadziłoby to do sytuacji, że dłużnik zamiast dążyć do spłaty zobowiązań miałby na celu systematyczne uchylanie się od ich zapłaty, tylko po to by stwierdzić, że kwota jest już tak znaczna, że nie ma możliwości jej spłaty i organ powinien zwolnić go z tego obowiązku.
7. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika w osobie adwokata, wniosła o uchylenie decyzji w całości i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, zasądzenie od organu na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania w tym zwrotu kosztów zastępstwa według norm przepisanych oraz o przyznanie Skarżącej prawa pomocy i zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych.
Zarzuciła naruszenie:
1) prawa materialnego, a to art. 28 ust 2 u.s.u.s. poprzez jego błędną wykładnię, co w konsekwencji doprowadziło do odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek;
2) prawa materialnego, a to art. 24 pkt. 4 u.s.u.s. poprzez zajęcie wierzytelności które uległy przedawnieniu,
3) przepisów postępowania art. 7 i 77 k.p.a. przez zaniechanie przeprowadzenia kompletnego postępowania dowodowego w sprawie, przez co niemożliwe było ustalenie stanu faktycznego sprawy i rozpatrzenie całości materiału dowodowego, a tym samym prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.
W ocenie pełnomocnika Skarżącej w sprawie zasadnicze znaczenie ma ustalenie daty podjęcia przez organ egzekucyjny pierwszej czynności, która stosownie do treści art. 24 ust. 5b u.s.u.s. zmierzała do wyegzekwowania należności ZUS, o której zobowiązana została zawiadomiona, gdyż czynność ta powodowała skutek w postaci przerwania biegu przedawnienia roszczeń. Wskazać zatem należy, że wbrew twierdzeniom organu analiza akt sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, że pierwszą czynnością o której wyżej mowa było wystawienie i doręczenie Skarżącej tytułów wykonawczych. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwała na ustalenie daty doręczenia Skarżącej tytułów wykonawczych wystawionych przez ZUS. Ustalenie wskazanej daty powinno nastąpić w oparciu o tryb przewidziany w art. 44 k.p.a., który to przepis, stosownie do odesłania zawartego w art. 18 u.p.e.a., znajduje zastosowanie również w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym. Przywołany przepis art. 44 k.p.a. przewiduje tzw. fikcję doręczenia, trzeba jednak mieć na uwadze, że dla przyjęcia iż doszło do doręczenia przesyłki, pomimo braku jej faktycznego przekazania adresatowi, konieczne jest spełnienie określonych czynności, które mogą zostać zweryfikowane w oparciu o adnotacje dokonane przez doręczyciela na kopercie lub zwrotnym potwierdzeniu odbioru. Aby uznać, że przesyłka została skutecznie doręczona w drodze tzw. fikcji doręczenia należy dysponować kopertą z naklejonym zwrotnym potwierdzeniem odbioru, na której znajdą się stosowne pieczęcie i podpisy doręczyciela przy pierwszym i drugim awizowaniu oraz data zwrotu pisma (z podpisem pracownika podejmującego próbę doręczenia przesyłki i datą zwrotu). Dodatkowo konieczną jest adnotacja doręczyciela ze wskazaniem gdzie zostało umieszczone awizo i gdzie złożona została przesyłka. Kolejne czynności z tym związane winny znaleźć odzwierciedlenie na kopercie i zwrotnym potwierdzeniu odbioru.
W sprawie powyższe warunki wynikające z art. 44 k.p.a. nie zostały spełnione.
8. W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga okazała się bezzasadna.
Kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej: "p.p.s.a."), stosownie do art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.). Przy czym, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy i nie jest związany zarzutami skargi ani jej wnioskami.
Oceniając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji, podkreślić należy, że sprawa zainicjowana wnioskiem Skarżącej o umorzenie zaległych składek i odsetek od składek była już przedmiotem kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, który wyrokiem z dnia z dnia z 3 sierpnia 2022 r., sygn. akt III SA/GI 243/22 uchylił decyzję ZUS z dnia 17 grudnia 2021 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez ZUS.
Z tego względu kluczowe znaczenie dla oceny legalności obecnie kontrolowanego aktu ma treść art. 153 p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Jak podkreśla się w orzecznictwie, użyty w ww. przepisie zwrot "ocena prawna wyrażona w orzeczeniu wiąże ten sąd" oznacza, że ilekroć dana sprawa będzie przedmiotem rozpoznania przez ten sąd, tylekroć będzie on związany oceną prawną wyrażoną w tym orzeczeniu, jeżeli nie zostanie ono uchylone lub nie ulegną zmianie przepisy. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania decyzji podatkowej. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego ciąży na organie podatkowym i na sądzie, może być wyłączony tylko w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego. Obowiązek ten oznacza również brak możliwości formułowania nowych ocen prawnych - sprzecznych z wyrażonym przez sąd poglądem (por. wyroki NSA: z 25 kwietnia 2014 r., II FSK 1276/12; z 22 października 2014 r., II FSK 2472/12; z 4 października 2016 r., I FSK 450/15 - dostępne, podobnie jak i pozostałe przywołane w tym uzasadnieniu orzeczenia, na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Tak więc dokonana przez sąd ocena prawna traci moc obowiązującą tylko w przypadku zmiany prawa, zmiany istotnych okoliczności faktycznych (ale tylko zaistniałych po wydaniu wyroku, a nie w wyniku odmiennej oceny znanych i już ocenionych faktów i dowodów) oraz w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego ocenę prawną (por. wyrok NSA z dnia 10 stycznia 2012 r., II FSK 1328/10).
Zalecenia sformułowane w orzeczeniu WSA w Gliwicach z 3 sierpnia 2022 r. zostały zrealizowane.
ZUS prawidłowo wskazał, że kwestię przedawnienia ustawodawca uregulował w art. 24 ust. 4 u.s.u.s.
Przepis ten w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne.
Od 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 2074, z późn. zm.) dokonano zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne.
Kolejna zmiana okresu przedawnienia (którą należy mieć w polu widzenia na gruncie tej sprawy) została wprowadzona z dniem 1 stycznia 2012 r. Od tego dnia na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. poz. 1378, dalej "ustawa zmieniająca") zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek z 10 do 5 lat.
Jednocześnie, zgodnie z art. 27 ustawy zmieniającej, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady zawiera art. 27 ust. 2 ustawy zmieniającej, stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 27 czerwca 2013 r., III AUa 1656/12, Lex nr 1350353).
ZUS prawidłowo wyłożył przepisy odnoszące się do instytucji przedawnienia, wskazując, że do przedawnienia należności z tytułu składek, którego bieg rozpoczął się przed 2012 r. stosuje się 5 letni okres przedawnienia, którego bieg rozpoczyna się 1 stycznia 2012 r. Zaskarżona decyzja obejmuje właśnie takie należności.
ZUS wskazał na okres zawieszenia biegu terminu przedawnienia postępowania w związku ze złożeniem przez skarżącą w dniu 19 stycznia 2015 r. wniosku o umorzenia zaległych składek na podstawie ustaw z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące działalność gospodarczą (Dz.U. z 2012 r., poz. 1551).
Zaznaczyć należy, że Skarżąca miała możliwość umorzenia części zadłużenia zgodnie z art. 1 ust. 13 pkt 2 ww. ustawy (tzw. ustawy abolicyjnej), ale nie wykorzystała tej możliwości, gdyż nie uregulowała w wyznaczonym terminie należności niepodlegających umorzeniu.
Zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s., w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2022 r., bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym nastąpiło rozpoczęcie potrąceń ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład lub podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do ostatniego dnia miesiąca, w którym zakończono potrącenia, lub do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.
Pełnomocnik Skarżącej, powołując zarzut przedawnienia, argumentuje, że ZUS nie przedstawił dowodów doręczenia tytułów wykonawczych.
Odnosząc się do tego zarzutu, zauważyć należy, że egzekucja należności z tytułu składek wobec Skarżącej toczy się od wielu lat i, jak podniósł ZUS jest skuteczna. Jeżeli pełnomocnik Skarżącej twierdzi, że egzekucja ta jest bezprawna z powodu braku doręczenia Skarżącej tytułów wykonawczych, to powinien podjąć przewidziane prawem czynności w postępowaniu egzekucyjnym, a nie w postępowaniu o umorzenie należności z tytułu składek.
Tymczasem ZUS prawidłowo stwierdził, że decyzja o wysokości zadłużenia stanowiła podstawę do wszczęcia postępowania egzekucyjnego, co wykazał w przedstawionej w zaskarżonej decyzji tabeli (trzecia kolumna zawierająca numer decyzji o wysokości zadłużenia). Taka decyzja, co wynika z jej treści, jest czynnością zawieszającą bieg terminu przedawnienia, gdyż zmierza do ściągnięcia należności w trybie egzekucji i może być podstawą wystawienia tytułów wykonawczych (tak NSA w wyroku z dnia 19 marca 2025 r., sygn. akt III FSK 1538/23, LEX 3856580). Akta sprawy zawierają taką decyzję wraz z dowodem jej doręczenia Skarżącej (decyzja z dnia 3 kwietnia 2017 r. powołana przez organ w tabeli i dowód jej doręczenia Skarżącej w aktach administracyjnych). W treści tej decyzji ZUS wskazał, że jeżeli określone w niej decyzji zobowiązanie nie zostanie uregulowane wraz należnymi odsetkami za zwłokę w terminie miesiąca od daty doręczenia decyzji, Zakład Ubezpieczeń Społecznych zobowiązany będzie do przymusowego ściągnięcia należności w trybie przepisów ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej.
Zatem nie jest tak, że Skarżąca nie została zawiadomiona o czynności podjętej w celu egzekucji.
Ponadto wskazać należy, iż na nieruchomości skarżącej, celem zabezpieczenia należności z tytułu składek, ZUS dokonał wpisu do hipoteki na kwotę 58.259,16 zł (dotyczy składek na FUS za okres 6/2005-3/2012 i FPiFGSP za okres 2/2008-3/2012). Zatem należy uwzględnić art. 24 ust. 5 u.s.u.s., zgodnie z którym nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.
Podstawę prawną kwestionowanego rozstrzygnięcia stanowi art. 28 u.s.u.s.
Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek (w tym także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.
Przesłanki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ww. ustawy. Całkowita nieściągalność ma miejsce wówczas, gdy:
1. zobowiązany zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,
2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2024 r., poz. 794 ze zm.),
3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2025 r., poz. 111),
4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,
4a. wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,
4b. nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym,
4c. ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe,
5. Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,
6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Zgodnie z art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Mając na względzie powołane wyżej przepisy, umorzenie należności z tytułu składek następuje więc w ściśle określonej sytuacji. Organ orzekający w sprawie w pierwszej kolejności musi zatem stwierdzić, czy okoliczność taka w ogóle powstała, albowiem jej brak determinuje konieczność wydania rozstrzygnięcia odmownego. W przeciwnym razie organ jest natomiast zobligowany do oceny, czy w świetle zaistniałych zdarzeń umorzenie to byłoby zasadne, a przesądza o tym konstrukcja powołanych przepisów, z której jednoznacznie wynika, że nawet w razie spełnienia którejkolwiek z przesłanek umorzenia należności, należność tę organ umorzyć może, a nie: musi. Podkreślić zatem trzeba, że jakkolwiek spełnienie którejkolwiek z przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. lub rozporządzeniu jest niezbędne do umorzenia należności, to ich wystąpienie nie skutkuje powstaniem obowiązku podjęcia takiego rozstrzygnięcia przez organ, lecz dopiero daje mu taką możliwość. Także zatem w razie stwierdzenia wystąpienia wspomnianych przesłanek organ może podjąć rozstrzygnięcie odmowne. Zwłaszcza jednak w takim przypadku powinien uzasadnić swą decyzję w sposób niebudzący wątpliwości co do motywów, którymi się kierował przy jej wydawaniu, a więc szczegółowo przedstawić powody takiej kwalifikacji i argumenty, które legły u jej podstaw. Tylko bowiem wówczas, decyzja przezeń wydana nie będzie nosiła znamion dowolności.
Podkreślić trzeba, iż specyfika orzekania w przedmiocie umorzenia zaległości wobec ZUS opartego o uznanie, które nie wyraża się w swobodzie oceny w danym stanie faktycznym sprawy okoliczności odpowiadających określonym przez prawodawcę przesłankom umorzenia, ale w możliwości negatywnego dla wnioskodawcy rozstrzygnięcia nawet przy ich ustaleniu - determinuje zakres sądowej kontroli takich rozstrzygnięć. Ocenie sądu podlega poprawność postępowania dowodowego i wyciągniętych zeń wniosków co do tego, czy dany stan faktyczny wypełnia określone enumeratywnie w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności oraz określone w rozporządzeniu kryteria umorzenia zaległości, które nie są całkowicie nieściągalne. Innymi słowy rolą Sądu administracyjnego orzekającego w przedmiocie legalności takiej decyzji jest zweryfikowanie, czy przedstawione wymogi umorzenia zaległości z tytułu składek zostały spełnione. Sąd jest bowiem obowiązany do oceny, czy zaskarżona decyzja odpowiada standardom określonym w obowiązujących przepisach, czy też je narusza w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. W przypadku decyzji odmawiającej umorzenia należności ze względu na niezasadność zgłoszonego w tym przedmiocie żądania zadaniem Sądu nie jest więc ocena słuszności tej kwalifikacji, lecz to, czy w świetle okoliczności wynikających z akt sprawy jej podjęcie było dopuszczalne (zgodne z prawem). Poza kognicją Sądu jest wydanie orzeczenia w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek.
Przenosząc te rozważania na grunt niniejszej sprawy, stwierdzić trzeba, że organ sprostał opisanym wymogom. Trafnie bowiem spostrzegł, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, by zaistniała jakakolwiek okoliczność warunkująca przyjęcie odmiennej kwalifikacji w tym przedmiocie, co znalazło zresztą odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zarówno pogląd ten, jak i argumentacja powołana na jego poparcie zasługują na aprobatę.
W ślad za organem powtórzyć zatem trzeba, że w sprawie, z przyczyn oczywistych, nie wystąpiła okoliczność opisana w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s., a ponadto nie uzyskano jakichkolwiek dokumentów, które dowodziłoby spełnienia przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt 2, pkt 4, pkt 4b i 4c u.s.u.s. Jednocześnie niewątpliwym jest, że wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym (art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s.). Nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. - 30 marca 2012 r. nastąpiło wykreślenie z ewidencji prowadzonej przez Skarżącą działalności gospodarczej pod nazwą "[...]". Jednocześnie nie wystąpiła przesłanka braku majątku niepodlegającego egzekucji, Skarżąca bowiem uzyskuje dochód z tytułu świadczenia emerytalnego, którego kwota 3.794,28 zł brutto pozwala na skuteczne egzekwowanie zaległości. Obecnie potrącenia windykacyjne z tego składnika majątkowego na rzecz Dyrektora ZUS Oddział w C. wynoszą 948,57 zł miesięcznie. Ponadto z ustaleń własnych ZUS wynika, że Skarżąca jest współwłaścicielką 3/104 części nieruchomości gruntowej (sposób korzystania: rola, zabudowania) o powierzchni 0,1900 ha, położonej w miejscowości B., dla której Sąd Rejonowy w B. prowadzi KW nr [...]. Na przedmiotowej nieruchomości celem zabezpieczenia należności z tytułu składek ZUS dokonał 31 lipca 2017 r. (wniosek skierowano do Sądu 11 maja 2017 r.) wpisu do hipoteki na kwotę 58.259,16 zł (dotyczy składek na FUS za okres 6/2005-3/2012 i FPiFGSP za okres 2/2008-3/2012).
W sprawie nie zachodzi również przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., gdyż Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
Nie zachodzi przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. - nie jest oczywiste, że w toku przymusowego dochodzenia należności nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, skoro prowadzone przez Dyrektora ZUS Oddział w C. postępowanie egzekucyjne w postaci zajęcia wypłacanej Skarżącej emerytury pozwala od kilku lat na skuteczne egzekwowanie należności ZUS. W okresie ostatnich kilku miesięcy wyegzekwowano w ten sposób i przekazano na poczet zaległości z tytułu składek łącznie kwotę 2.451,38 zł.
W świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia, to ubiegający się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma wykazać, że ze względu na stan majątkowy, sytuację rodzinną oraz zdrowotną nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Skoro zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek wymienionych w § 3 rozporządzenia, będących podstawą dla organu rentowego do wydania decyzji o umorzeniu składek, to oznacza, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na nim, jako wnioskodawcy (por. wyroki NSA: z dnia 24 stycznia 2019 r., sygn. akt I GSK 980/18; z dnia 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 157/13; z dnia 13 marca 2014 r., sygn. II GSK 31/13; z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2132/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wynika to przede wszystkim z faktu, że umarzanie należności z tytułu składek jest wyjątkiem od zasady obowiązku ich opłacania. Ponadto to stronie znane są okoliczności, które uniemożliwiają jej uregulowanie zaległości (por. wyrok NSA z dnia 14 marca 2012 r., sygn. II GSK 149/1, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
ZUS ustalił (Skarżąca mimo wezwania nie złożyła aktualnej informacji z sytuacji materialnej i rodzinnej), że Skarżąca jest wdową, od 1 stycznia 2019 r. jest zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego jako emerytka, a kwota przyznanego świadczenia wynosi obecnie 3.794,28 zł brutto. Świadczenie pomniejszane jest m.in. o kwotę 948,57 zł tytułem miesięcznych potrąceń na rzecz Dyrektora ZUS Oddział w C., więc wypłacane świadczenie wynosi 2.349,22 zł netto.
Skarżąca nie podała, że korzysta ze wsparcia finansowego w formie zasiłków stałych, okresowych czy celowych dedykowanych osobom znajdującym się w trudnej sytuacji bytowej, zatem ZUS poprawnie wywiódł, że Skarżąca jest w stanie zaspokajać swoje potrzeby materialne bez pomocy państwa, szczególnie, że jej dochód nawet po uwzględnieniu potrąceń egzekucyjnych (2.349,22 zł) kształtuje się na poziomie wyższym od minimum socjalnego ustalonego, na podstawie danych z GUS, przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w III kwartale 2024 r. dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego na kwotę 1.823,78 zł.
Ewentualne umorzenie należności z tytułu składek nie wpłynie też na poprawę sytuacji finansowej Skarżącej, gdyż zadłużenie wobec ZUS stanowi tylko część wszystkich zobowiązań Skarżącej, które bez względu na decyzję organu, wobec braku spłaty, nadal mogą być dochodzone przez innych wierzycieli.
W sprawie nie wystąpiła przesłanka umorzenia zaległości określona w § 3 ust. 1 pkt 2 i 3 rozporządzenia.
Skarżąca nie wykazała wystąpienia przesłanki umorzenia określonej w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia. Z kolei przewlekła choroba zobowiązanego może stanowić podstawę ubiegania się o umorzenie należności z tytułu składek tylko wówczas, gdy pozbawia ona zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu. Skarżąca otrzymuje świadczenie emerytalne, a więc stały, miesięczny dochód wypłacany niezależnie od stanu zdrowia, ponadto nie przedstawiła żadnych dowodów i informacji odnoszących się do jej sytuacji zdrowotnej, czy też członków jej rodziny.
W świetle powyższych uwag uznać należało, że organ nie naruszył przepisów k.p.a. W sposób poprawny zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy (art. 7 i 77 k.p.a.), a przeprowadzona przezeń analiza sytuacji Skarżącej przez pryzmat przesłanek umorzenia należności z tytułu składek nie nosi znamion dowolności (art. 80 k.p.a.).
Mając powyższe na uwadze, Sąd uznał zarzuty skargi za bezzasadne i, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.