Wyrok WSA z dnia 13 listopada 2025, sygn. III SA/Gl 595/25

Kwestie umorzenia należności z tytułu składek są uregulowane w art. 28 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artykułu. Całkowita nieściągalność, o której mowa w tym przepisie zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V Prawa upadłościowego;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Sąd podkreśla, że wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie zezwala ale nie nakazuje umorzenie należności ("mogą być umarzane"). Nadto wyliczenie to jest wyczerpujące, stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek.

Ponadto, w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Sprecyzowano w § 3 rozporządzenia, że ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli podmiot zobowiązany (tutaj: skarżąca) wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest

w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanej i jej rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego

i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Dopuszczenie w obu podanych regulacjach: art. 28 ust. 2 u.s.u.s. oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z przepisami rozporządzenia, możliwości umorzenia należności przez ZUS wskazuje na uznaniowy charakter wydawanych w tym przedmiocie decyzji, który polega na tym, że w przypadku zaistnienia którejkolwiek

z przesłanek warunkujących możliwość umorzenia, organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Może zatem w przypadku stwierdzenia istnienia przesłanki umorzenia uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia.

Taka konstrukcja prawnej instytucji umorzenia należności z tytułu składek świadczy o determinacji ustawodawcy w dochodzeniu zaległych składek.

W konsekwencji powyższej regulacji normatywnej organ ma obowiązek interpretować przepisy prawne biorąc pod uwagę wyjątkowy charakter instytucji umarzania należności z tytułu składek.

Rozstrzygnięcia w tego rodzaju sprawach nie mogą mieć jednak charakteru dowolnego, lecz muszą być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 k.p.a., wyczerpującego zebrania oraz rozpatrzenia materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 k.p.a.), co powinno znaleźć wyraz

w uzasadnieniu decyzji odpowiadającej wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Dowolność wyklucza również brzmienie art. 6 k.p.a., w myśl którego organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa.

Ze względu na powyższe regulacje sądowej kontroli podlega przede wszystkim prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne treści decyzji. Kontrola judykacyjna przeprowadzana przez sądy administracyjne dotyczy tak wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego - wynikające z przepisów k.p.a. - reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz ocenę materiału dowodowego.

Przenosząc te rozważania na grunt niniejszej sprawy, stwierdzić trzeba, że ZUS sprostał opisanym wymogom. Trafnie bowiem Organ spostrzegł, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, by w sprawie zaistniała jakakolwiek przesłanka do stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek.

Rozważając istnienie przesłanek całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 pkt 1 – 6 u.s.u.s organ uznał, że przesłanka:

- wskazana w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. dotycząca śmierci dłużnika

z oczywistych względów nie wystąpiła,

- określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, bowiem nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne,

- wskazana w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. nie zachodzi, bowiem nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, zobowiązana ma majątek (jest współwłaścicielem lokalu mieszkalnego),

- określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s nie zachodzi, gdyż wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

- określona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ naczelnik Urzędu skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

- określona w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., nie zachodzi, skoro należności są egzekwowane.

Rozważając istnienie normatywnych przesłanek umorzenia zobowiązań zawartych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Organ prawidłowo ocenił, że w sprawie nie zaszły przesłanki wskazane w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia (poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić podmiot zobowiązany możliwości dalszego prowadzenia działalności), ponieważ Skarżąca nie prowadzi już działalności gospodarczej.

Odnośnie przesłanek normatywnych umorzenia unormowanych w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia w postaci choroby dłużnika lub członka jego rodziny Organ zaznaczył, że okoliczności te w stosunku do Skarżącej nie zachodzą. Argumentowano, że strona złożyła dokumentację medyczną z której wynika, że cierpi na zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem alkoholu - zespół uzależnienia, cukrzycę insulinozależną, padaczkę, inne przewlekłe obturacyjne choroby płuc, następstwa urazów głowy. Ponadto w aktach sprawy znajduje się zaświadczenie z 5 lutego 2024 r., że Strona ukończyła w Ośrodku [...] w K.. program podstawowy terapii uzależnienia od alkoholu. Jednak nie są to okoliczności, które w sposób definitywny wykluczają Stronę z możliwości podjęcia w niedalekiej przyszłości pracy zarobkowej, tym bardziej, że orzeczenie o częściowej niezdolności do pracy nie jest jednoznaczne z całkowitym brakiem możliwości wykonywania zatrudnienia, a ponadto z tytułu częściowej niezdolności do pracy Strona pobiera świadczenie rentowe, co pozwala na stopniowe wywiązanie się z obowiązku spłaty należności względem ZUS.

Wobec skarżącej nie orzeczono o trwałej i całkowitej niezdolności do pracy ani nie legitymuje się orzeczeniem stopnia niepełnosprawności. Nie musi sprawować opieki nad chorym członkiem rodziny.

ZUS wykluczył również możliwość umorzenia ze względu na trudną sytuację finansową, która w przypadku spłaty zadłużenia pozbawiłaby stronę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt. 1 rozporządzenia).

Sąd nie dopatrzył się dowolności oceny przesłanki, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Organ na podstawie dokumentów i oświadczeń przedłożonych do akt sprawy w toku postępowania, szczegółowo opisał, przeanalizował i omówił sytuację życiową i finansową Skarżącej. Poddał analizie pozyskiwane dochody

w gospodarstwie domowym, zestawił je z wydatkami, a następnie odniósł je do minimum socjalnego i stwierdził, że sytuacja nie zagraża bytowi Skarżącej. Trafnie również wskazano, że ocena sytuacji finansowej gospodarstwa domowego Strony powinna być należycie udokumentowana.

Minimum socjalne ustalone na podstawie danych GUS z 3 kwietnia 2025 r. przez Instytut Pracy Spraw Socjalnych w IV kwartale 2024 r. dla 1-osobowego gospodarstwa pracowniczego wynosi 1 862,87 zł. Minimum egzystencji jest to normatywny model wyznaczający niski "alarmowy" poziom zaspokajania potrzeb, poniżej którego występuje biologiczne zagrożenie życia oraz rozwoju psychofizycznego człowieka. Minimum egzystencji ustalone 3 kwietnia 2025 r. w 2024 r. na podstawie danych z GUS przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla 1 - osobowego gospodarstwa pracowniczego 949,89 zł. Zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego/egzystencji, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że jej podstawowe potrzeby będą zaspokojone.

ZUS trafnie dostrzegł, że z tytułu comiesięcznych opłat Skarżąca ponosi koszty w łącznej wysokości 1 632,00 zł (czynsz, opłaty eksploatacyjne). Do akt sprawy Strona nie przedłożyła jednak żadnej dokumentacji potwierdzającej ww. opłaty. Ponadto Strona oświadczyła, że ponosi comiesięczne koszty leczenia w wysokości 600,00 zł. W aktach sprawy znajdują się paragony fiskalne z aptek. Należy zauważyć, jak poprawnie dostrzegł ZUS, że paragony fiskalne są za miesiące lipiec, sierpień i wrzesień 2024 r. Natomiast wniosek o umorzenie należności z tytułu składek i oświadczenie o sytuacji materialnej i rodzinnej Skarżąca złożyła 13 lutego 2025 r. Organ nie może więc uznać, że ww. dokumentacja potwierdza aktualne wydatki związane z leczeniem.

Sąd przy tym zwrócił uwagę, że Strona deklarowała dochód w wysokości 1 705,52 zł netto: zatem doliczając koszty jakie wg oświadczenia ma comiesięcznie ponosić oraz koszty lekarstw (600 zł) – stanowiłoby łącznie o przekroczeniu uzyskiwanego dochodu w stosunku miesięcznym. Z akt administracyjnych sprawy wynika co prawda oświadczenie sąsiadów Strony o udzielanej jej pomocy, w postaci zakupu lekarstw, ale nie wiadomo, czy jest to pomoc stała, czy jednorazowa. Poza tym strona deklarowała spłatę zadłużenia komorniczego w wysokości 100 zł miesięcznie – jednak nie wobec należności względem ZUS (vide: oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym z 13 lutego 2025 r.). Równocześnie strona nie przedłożyła jakiejkolwiek dokumentacji ilustrującej spłatę ww. zajęcia egzekucyjnego, jego tytułu, czy możliwości dalszej spłaty. Przynajmniej wg deklaracji Strony z ww. oświadczenia wynika, że taka spłata w drobnych kwotach jest realizowana na rzecz komornika. Sąd zwraca uwagę, że jest to dość istotna różnica, w związku z czym podzielił zdanie organu, że Skarżąca nie podała dokładnych danych wymaganych do dokonania wystarczającej oceny jej zdolności majątkowych i płatniczych, co stanowi obowiązek osoby ubiegającej się o ulgę finansową w postaci umorzenia należności z tytułu składek ZUS. W tym stanie rzeczy nie było podstaw do umorzenia należności z tytułu trudnej sytuacji materialnej zobowiązanej.

Podkreślić należy, że to osoba ubiegająca się o umorzenie należności z tytułu składek ma wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, że ze względu na stan majątkowy, sytuację rodzinną oraz zdrowotną nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanej

i jej rodziny. Skoro zobowiązana ma wykazać spełnienie przesłanek wymienionych

w § 3 rozporządzenia, będących podstawą dla organu rentowego do wydania decyzji o umorzeniu składek, to oznacza, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na niej, jako wnioskodawcy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 stycznia 2019 r., I GSK 980/18).

Sąd podziela stanowisko ZUS, zgodnie z którym umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Jeżeli zatem istnieje możliwość wyegzekwowania należności choćby w części, a umorzenie zaległości przy braku przesłanki całkowitej nieściągalności jest zastrzeżone jedynie do sytuacji krytycznych, których zaistnienia Skarżąca w niniejszej sprawie nie wykazała, to negatywne rozstrzygnięcie zapadłe w tym przedmiocie nie może być uważane za dowolne. Dlatego też podnoszone w skardze zarzuty naruszenia przez Organ prawa poprzez uznanie, że Skarżąca nie spełnia wymogów do przyznania ulgi w spłacie zobowiązania wobec ZUS w postaci umorzenia należności, Sąd uznał za bezzasadne. W konsekwencji prawidłowo ZUS odmówił umorzenia należności.

Organ prawidłowo również ustalił, że należności, o których umorzenie wnioskuje Skarżąca są nadal wymagalne (dotyczą należności za okres od czerwca do listopada 2024 r.), a zatem nie uległy do tej chwili przedawnieniu. Poza tym ZUS prawidłowo ustalił, że podjęte czynności w sprawie i wszczęcie postępowania w sprawie określenia wysokości należności z tytułu składek i wydanie decyzji o wysokości zadłużenia z 3 marca 2025 r., zawiesiły bieg terminu przedawnienia należności z tytułu składek. Zgodnie z art. 24 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej.

Organ odmawiając umorzenia uznał, że na obecnym etapie postępowania umorzenie należności z tytułu składek byłoby działaniem przedwczesnym i nieuzasadnionym, a sama Strona "rokuje" możliwość poprawy W ocenie Sądu jest to poprawna konkluzja mając na uwadze zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy. Trzeba zatem podkreślić, że w aktach sprawy znajduje się pismo z 17 lutego 2025 r. zatytułowane jako "Informacja o zabezpieczeniach na majątku dłużnika" z którego wynika, że Strona jest właścicielką przyczepy specjalnej [...] z 2014 r. ([...]), której wartość jest wyceniana na 106500,00 zł. Równocześnie strona dołączyła do skargi zaświadczenie o ustanowieniu na ww. przyczepie zastawu rejestrowego jednak tylko do wartości 10.158,62 zł (vide: karta nr 3 akt sądowych). Jest to istotna różnica, która wskazuje, że Strona dysponuje majątkiem ruchomym, który może stanowić podstawę do ewentualnego zaspokojenia się przez ZUS w przyszłości.

Z weryfikacji treści księgi wieczystej ([...]) wynika, że Skarżąca na mocy prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego [...] w K.. II Wydział Cywilny z 28 października 2024 r., [...] zatytułowanego jako "postanowienie o podział majątku wspólnego wraz z ugodą sądową" stała się właścicielką w udziale 1/1 mieszkania położonego w K.. przy ul. [...] o pow. 36,2000 m2 (wpis ostrzeżenia o niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości – dział III k.w.). Okoliczności tej – jak dotąd – nie ujawniła pomimo prawnego obowiązku w księdze wieczystej, w jej dziale II (Prawo własności), jak również zataiła ww. okoliczność przed Organem i nie przedłożyła kserokopii lub innej informacji obejmującej dokonane ustalenia w zakresie podziału majątku. Natomiast fakt ten musiał być znany Stronie w dniu 13 lutego 2025 r. kiedy to sporządzała szczegółowe oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym.

Mając na względzie wskazane okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uznając, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem, a podjęte rozstrzygnięcie nie wykracza poza ramy uznania administracyjnego, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.