Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 25 kwietnia 2025 r. (sygn. akt I GSK 422/25) uchylił zaskarżone postanowienie WSA i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania WSA w Gliwicach.
Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie spełnia wymogów i standardów, o których mowa w art. 141 § 4 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej: "p.p.s.a."). Sąd nie zastosował się w pełni do dyspozycji art. 141 § 4 p.p.s.a., gdyż uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera wszystkich elementów, jakie wskazuje ustawa. Nie daje to rękojmi, że sąd administracyjny dołożył należytej staranności przy podejmowaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Uniemożliwia to również Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu ocenę zasadności przesłanek, na których oparto zaskarżone orzeczenie. Wadliwy sposób sporządzenia uzasadnienia zaskarżonego postanowienia uniemożliwia kontrolę zasadności pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej. Ocena taka byłaby bowiem przedwczesna.
NSA wskazał, że zasady finansowania jednostek samorządu terytorialnego określa ustawa o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (tj. Dz. U. z 2021 r. poz. 1672; dalej zwanej: "ustawą o dochodach"). Zgodnie z art. 49 ust. 5 i ust. 6 tej ustawy, jednostka samorządu terytorialnego wykonująca zadania z zakresu administracji rządowej oraz inne zadania zlecone ustawami otrzymuje z budżetu państwa dotacje celowe w wysokości zapewniającej realizację tych zadań. Dotacje celowe, o których mowa powyżej, są przekazywane przez wojewodów, o ile odrębne przepisy nie stanowią inaczej, na zasadach określonych w odrębnych przepisach, a także są przekazywane w sposób umożliwiający pełne i terminowe wykonanie zlecanych zadań. W przypadku niedotrzymania powyższego warunku jednostce samorządu terytorialnego przysługuje prawo dochodzenia należnego świadczenia wraz z odsetkami w wysokości ustalonej jak dla zaległości podatkowych w postępowaniu sądowym. Z kolei odmowa przekazania dotacji celowych na realizację zadań z zakresu administracji rządowej oraz inne zadania zlecone odrębnymi ustawami jednostkom samorządu terytorialnego, jest aktem z zakresu administracji publicznej dotyczącym uprawnienia wynikającego z przepisu prawa w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. jest zewnętrznym działaniem władczym o charakterze publicznoprawnym skierowanym do indywidualnego adresata dotyczącym uprawnienia określonego w prawie powszechnie obowiązującym (otrzymanie z budżetu państwa dotacji celowej w wysokości zapewniającej realizację zadania zleconego z zakresu administracji rządowej; zadania zleconego ustawą), podlegającym kontroli sądów administracyjnych (por. postanowienie NSA I GSK 446/23 z 24 maja 2023 r.).
W związku z tym rozstrzygnięcie dotyczące dopuszczalności drogi sądowej w przedmiocie ustalenia i przekazania dotacji z budżetu państwa na rzecz Miasta G. powinno uwzględniać również ww. przepisy
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skargę należało oddalić.
Na wstępie należy wskazać, iż wyrokiem z 8 lipca 2024 r. (sygn.akt III SA/Gl 360/24) WSA w Gliwicach oddalił skargę Gminy na czynność Wojewody z dnia 15 listopada 2021 r., nr [...] o odmowie ustalenia i przekazania dotacji z budżetu państwa. Wyrok ten jest prawomocny, gdyż NSA wyrokiem z dnia 28 maja 2025 r. (sygn. akt I GSK 136/25) oddalił skargę kasacyjną Gminy.
Niniejsza sprawa jest analogiczna do sprawy rozstrzygniętej ww. prawomocnym wyrokiem WSA z dnia 8 lipca 2024 r., gdyż Wojewoda ponownie (zaskarżonym pismem z dnia 21 sierpnia 2023 r.) odmówił Skarżącej przekazania dotacji celowej na sfinansowanie wykonania Decyzji.
Sąd podziela ocenę prawną zawartą w ww. prawomocnym wyroku z 8 lipca 2024 r., stąd w dalszej części uzasadnienia posłuży się argumentacją zawartą w tym orzeczeniu i zaakceptowaną przez NSA w ww. wyroku dnia 28 maja 2025 r.
Decyzją wydaną na podstawie art. 26a ust. 3 w zw. z art. 26a ust. 2 pkt 3 u.o. skierowaną do władającego działką Skarżąca określiła zakres i termin udostępnienia nieruchomości-działki nr [...], zakres, sposób prowadzenia przez Prezydenta Miasta G. działań związanych z usunięciem odpadów zmagazynowanych w budynku przy ul. [...] w G. W Decyzji Prezydent ustalił termin udostępnienia działki do 31 grudnia 2022 r. oraz termin rozpoczęcia i zakończenia działań polegających na usunięciu odpadów: od dnia wydania decyzji do dnia 31 grudnia 2022 r.
W sprawie bezsporne jest i wynika z treści Decyzji, że usunięcie odpadów zmagazynowanych w budynku przy ul. [...] w G. (na działce nr [...]) jest konieczne ze względu na zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi lub środowiska.
Zgodnie z art. 26a ust. 1, 2 i 3 u.o. w przypadku gdy ze względu na zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi lub środowiska konieczne jest niezwłoczne usunięcie odpadów, właściwy organ podejmuje działania polegające na usunięciu odpadów i gospodarowaniu nimi (art. 26a ust. 1 u.o.).
Właściwym organem w sprawach, o których mowa w ust. 1, jest:
1) w przypadku terenów zamkniętych oraz nieruchomości, którymi gmina włada jako władający powierzchnią ziemi - regionalny dyrektor ochrony środowiska;
2) w przypadku gdy obowiązek usunięcia odpadów powstał w związku z wydaniem decyzji o cofnięciu decyzji związanej z gospodarką odpadami, stwierdzeniem nieważności, uchyleniem lub wygaśnięciem decyzji związanej z gospodarką odpadami - organ właściwy do wydania tej decyzji;
3) w pozostałych przypadkach - wójt, burmistrz lub prezydent miasta (art. 26a ust. 2 u.o.).
W celu wykonania obowiązków, o których mowa w ust. 1, właściwy organ określa, w drodze decyzji skierowanej do władającego powierzchnią ziemi:
1) zakres i termin udostępnienia przez niego powierzchni ziemi, obiektów lub innych miejsc, w których znajdują się odpady;
2) zakres i sposób przeprowadzenia działań mających na celu usunięcie odpadów przez ten organ;
3) termin rozpoczęcia i zakończenia działań, o których mowa w pkt 2 (art. 26a ust. 3 u.o.).
W myśl art. 26a ust. 6 u.o. właściwy organ żąda od posiadacza odpadów odpowiedzialnego za gospodarowanie odpadami zwrotu poniesionych przez siebie kosztów działań polegających na usunięciu odpadów i gospodarowaniu nimi. Posiadacz odpadów jest obowiązany zwrócić te koszty w terminie 14 dni od dnia doręczenia żądania.
Stosownie zaś do art. 26a ust. 9 o.p. po bezskutecznym upływie terminu, o którym mowa w ust. 6, w stosunku do posiadacza odpadów, który nie ustanowił zabezpieczenia roszczeń, o którym mowa w art. 48a ust. 1, właściwy organ, w drodze decyzji, nakłada na posiadacza odpadów obowiązek zwrotu kosztów, o których mowa w ust. 6, oraz określa wysokość tych kosztów oraz sposób i termin ich uiszczenia.
Do należności z tytułu obowiązku zwrotu kosztów poniesionych przez właściwy organ, w ramach realizacji działań polegających na usunięciu odpadów i gospodarowaniu nimi, stosuje się odpowiednio przepisy działu III ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2022 r. poz. 2651, z późn. zm.), z tym że uprawnienia organów podatkowych przysługują właściwemu organowi (art. 26a ust. 11 u.o.).
W ustawie o odpadach określono zadania z zakresu administracji rządowej realizowane przez samorząd województwa. Mianowicie w myśl art. 168 u.o. zadania samorządu województwa, o których mowa w art. 8 ust. 5, art. 23 ust. 4, art. 31 ust. 1, art. 41 ust. 3 pkt 1 i ust. 6, art. 46, art. 47 ust. 1, 1a, 2, 4 i 7, art. 48a ust. 10-13 oraz 15, art. 102b ust. 1 i 4, art. 102c ust. 1, art. 129 ust. 1, art. 130, art. 131 ust. 4, art. 133, art. 134, art. 135 ust. 3 i 4, art. 144 ust. 3, art. 146 ust. 2 i 5, art. 148 ust. 1, 3 i 4, art. 151 ust. 8, art. 165 ust. 1 i art. 167 ust. 2, są zadaniami zleconymi z zakresu administracji rządowej.
W art. 400a ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 2556 ze zm., dalej "p.o.ś.") ustawodawca określił zakres finansowania ochrony środowiska i gospodarki wodnej. I tak zgodnie z ust. 1 pkt 8c tego artykułu finansowanie ochrony środowiska i gospodarki wodnej obejmuje koszty usunięcia odpadów i gospodarowania nimi w przypadku, o którym mowa w art. 26a u.o.
Skarżąca wystąpiła do Wojewody o sfinansowanie wykonania Decyzji.
Wojewoda, odmawiając przekazania środków na sfinansowanie kosztów wykonania Decyzji argumentował, że została wydana na podstawie art. 26a ust. 3 w związku z art. 26a ust. 2 pkt 3 u.o., a w art. 168 u.o. art. 26a nie został wymieniony jako zadanie zlecone. Taka regulacja prawna powoduje, że koszt usunięcia odpadów pozostaje zadaniem własnym gminy.
Zdaniem Skarżącej skoro Decyzja dotyczy usunięcia odpadów niebędących odpadami komunalnymi, to sfinansowanie wykonania ww. decyzji nie stanowi zadania własnego Miasta G., a koszty związane z jej wykonaniem jako zadaniem z zakresu administracji rządowej, winien zatem ponieść Skarb Państwa. Organem właściwym do sfinansowania wykonania tej decyzji ze środków budżetu państwa jest więc Wojewoda.
Powołany wyżej art. 26a u.o. zobowiązuje właściwe organy do podjęcia działań polegających na usunięciu odpadów i gospodarowaniu nimi, gdy ze względu na zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi lub środowiska konieczne jest niezwłoczne usunięcie odpadów, a czynności tych nie wykonuje wezwany do tego posiadacz odpadów. Jest to tryb nadzwyczajny, który ma eliminować stany zagrożenia, w sytuacji gdy posiadacz odpadów nie usuwa ich. Priorytetem jest bowiem usunięcie odpadów. Właściwym organem są podmioty wyliczone w art. 26a ust. 2 u.o. W sprawie, podmiotem właściwym jest Prezydent Miasta G. I to właściwy organ zobowiązany jest żądać od posiadacza odpadów odpowiedzialnego za gospodarowanie odpadami zwrotu poniesionych przez siebie kosztów działań polegających na usunięciu odpadów i gospodarowaniu nimi (art. 26a ust. 6 u.o.). W warstwie językowej regulacje te są klarowne - organ właściwy, czyli ten sam organ, podejmuje działania polegające na usunięciu odpadów i gospodarowaniu nimi i żąda od posiadacza odpadów odpowiedzialnego za gospodarowanie odpadami zwrotu poniesionych przez siebie kosztów.
Wykonanie zastępcze stanowi środek prawny podejmowany ze skutkami dla zobowiązanego. Ratio legis regulacji wskazuje, iż tego typu działanie, choć początkowo finansowane przez gminę, nie powinno skutkować uszczerbkiem w jej budżecie. Dodać w tym miejscu należy, że zgodnie z art. 129 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. 2020 poz. 1427, dalej "u.p.e.a") organ egzekucyjny może wydawać postanowienia w sprawie wezwania zobowiązanego m.in. do wpłacenia zaliczek na koszty wykonania zastępczego. Stosownie do art. 133 § 2 u.p.e.a. jeżeli koszty wykonania zastępczego są wysokie albo gdy wykonanie zastępcze trwa dłuższy okres, organ egzekucyjny może przed zakończeniem egzekucji doręczać zobowiązanemu wykazy poczynionych już kosztów z wezwaniem do ich pokrycia w oznaczonym terminie. Jak wynika z art. 134 u.p.e.a. jeżeli zobowiązany nie wpłacił w zaliczki na koszty wykonania zastępczego lub kwoty na pokrycie kosztów wykonania zastępczego wskazanej w wykazach doręczonych zobowiązanemu (art. 133 u.p.e.a.), organ egzekucyjny wszczyna egzekucję tych należności stosownie do przepisów o egzekucji administracyjnej należności pieniężnych.
Wraz z dodaniem art. 26a u.o. (Dz.U. 2019,1579; art. 6) znowelizowano również przepisy ustawy p.o.ś. poprzez dodanie w art. 400a po pkt 8b pkt 8c w brzmieniu: "koszty usunięcia odpadów i gospodarowania nimi w przypadku, o którym mowa w art. 26a ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach" (Dz.U. 2019,1579; art. 5).
Zamiarem ustawodawcy było aby finansowanie ochrony środowiska i gospodarki wodnej stosownie do treści art. 400a ust. 1 pkt 8c p.o.ś, obejmowało również koszty usunięcia odpadów i gospodarowania nimi w przypadku, o którym mowa w art. 26a u.o.
Nie jest zatem tak, jak wywodzi Skarżąca, że ustawodawca nie przewidział żadnej regulacji, z której wynikałoby, w jaki sposób i z jakich środków ma nastąpić sfinansowanie kosztów wykonania Decyzji.
Akta sprawy o sygn. akt III SA/Gl 360/24 (zakończonej prawomocnym wyrokiem tut Sądu z dnia 8 lipca 2024 r.) zawierają pismo Ministerstwa Klimatu i Środowiska (karta 208), w którym, odpowiadając na pismo Skarżącej, wskazano na program Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska, który, w razie złożenia przez Skarżącą kompletnego wniosku, umożliwia uzyskanie dofinansowania w formie dotacji do 100% kosztów kwalifikowanych. Z przedłożonych w tej sprawie dokumentów wynika, że Skarżąca w 2023 r. złożyła wniosek o Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska o dotację pokrywającą 100 % kosztów usunięcia odpadów związanych z wykonaniem Decyzji, lecz wniosek ten został odrzucony, z przyczyn dotyczących Skarżącej. We wniosku o dofinansowanie Skarżąca wskazała termin udostępnienia nieruchomości w celu realizacji zadania do 15 listopada 2026 r., a w Decyzji termin ten ustalono do 31 grudnia 2022 r. (k. 189 sprawy o sygn. akt III SA/Gl 360/24).
Sąd w niniejszej sprawie nie ocenia tego, czy obowiązujące regulacje stanowią dostateczną dla gmin pomoc w wykonywaniu obowiązków wynikających z art. 26a u.o.
W ocenie Sądu, w oparciu o obowiązujące przepisy brak jest podstawy prawnej do wypłaty przez Wojewodę dotacji na pokrycie kosztów realizacji Decyzji. Zgodnie z art. 128 ust. 1 z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz.U. 2023.1270) udzielanie dotacji celowych dla jednostek samorządu terytorialnego określają odrębne ustawy. W u.o. brak jest regulacji umożliwiających finansowanie zadania określonego w art. 26a z budżetu państwa. Legalność uruchomienia takiej dotacji wymaga zatem zmian legislacyjnych.
Mając powyższe na względzie, Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.