Zgodnie z art. 24 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej. W stosunku do należności strony za okres od października 2010 r. do stycznia 2011 r., od maja 2013 r. do października 2013 r. i od grudnia 2013 r. do stycznia 2017 r. jest prowadzone postępowanie egzekucyjne. W ramach egzekucji dokonano m. in. zajęcia rachunku bankowego. Organ egzekucyjny dotychczas nie orzekł o bezskuteczności postępowania z uwagi na brak składników majątkowych. Ponadto strona jest właścicielem dwóch nieruchomości, na których Zakład dokonał zabezpieczenia przysługujących mu należności. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że posiadane nieruchomości strona planuje sprzedać, a środki uzyskane ze sprzedaży zamierza przeznaczyć na uregulowanie zaległości. Nie zachodzi zatem przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. Do czasu stwierdzenia przez właściwy w sprawie organ egzekucyjny braku majątku, nie można również zanalizować i wykazać, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Nie wystąpiła zatem przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.
Umarzanie odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek na ubezpieczenia i kosztów upomnienia społeczne ma charakter wyjątkowy. Odstąpienie od powszechnego obowiązku regulowania należności publicznoprawnych jest możliwe jedynie w sytuacji jednoznacznego stwierdzenia, że dłużnik nie będzie miał możliwości spłaty zaległości. Okoliczność taka w sprawie nie zachodzi. Strona dysponuje majątkiem nieruchomym i wkrótce nabędzie prawo do ubiegania się o świadczenie emerytalne.
Umorzenie odsetek za zwłokę i kosztów upomnienia w omawianym przypadku naruszałoby interes publiczny przez przyznanie nieuzasadnionej preferencji osobie zobowiązanej względem innych podmiotów gospodarczych, które ponosiły ciążące na nich obowiązki wynikające z u.s.u.s.
Z kolei art. 28 ust. 3a u.s.u.s i wydane na tej podstawie rozporządzenie zobowiązują płatnika do wykazania, że ze względu na sytuację rodzinną i stan majątkowy nie może opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Do sytuacji takich § 3 ust. 1 rozporządzenia w szczególności zalicza przypadki:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma w stosunku do strony zastosowania, gdyż nie prowadzi już ona działalności gospodarczej.
ZUS rozważył na podstawie posiadanych informacji możliwość umorzenia należności z tytułu składek z uwagi na trudną sytuację finansową, która w przypadku konieczności opłacenia zadłużenia pozbawiłaby stronę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia).
Analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności należy brać pod uwagę m. in. czy spłata zadłużenia w dłuższym okresie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubranie itp.), czy trudności płatnicze mają charakter okresowy czy stały i pogłębiający się. Ciężar udowodnienia, że nie ma żadnej możliwości spłaty zadłużenia ciąży na osobie zobowiązanej.
Zgodnie z Kompleksowym Systemem Informatycznym ZUS strona nie posiada żadnego tytułu do ubezpieczeń, nie posiada dochodu z innych źródeł, nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej ani nie korzysta z innych form pomocy, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem S. S.. Stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem z tytułu opłat eksploatacyjnych wynoszą 980 zł. Rodzina znajduje się na wyłącznym utrzymaniu syna - Ł. S.. W toku postępowania strona nie dostarczyła dokumentów wskazujących na występowanie trudności w terminowym wywiązywaniu się z podstawowych i bieżących opłat, stąd można domniemywać, że realizacja tych opłat odbywa się płynnie, nie potwierdzając trwałego lub wyjątkowego charakteru występujących trudności.
Strona nie udowodniła też, że w związku z trudną sytuacją, na którą obecnie się powołuje, podjęto działania mające na celu uzyskanie dodatkowego wsparcia finansowego jakim dysponują powołane do tego instytucje socjalne. Strona nie wykazała korzystania z zasiłków stałych, okresowych czy celowych przeznaczonych dla osób znajdujących się w ciężkiej sytuacji bytowej.
Ograniczone możliwości płatnicze podnoszone przez stronę nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do całkowitego umorzenia zaległości. Trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów musi zostać udowodniona.
Materiał dowodowy nie daje podstaw do stwierdzenia, że sytuacja materialna strony nosi znamiona ubóstwa i ma charakter definitywny. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w czerwcu 2025 r. strona ukończy powszechny wiek emerytalny i będzie mogła starać się o przyznanie świadczenia z tego tytułu.
Strona nie wskazała problemów zdrowotnych. Mąż strony choruje na cukrzycę, jest pod opieką lekarza i na stałe przyjmuje insulinę. Przesłanka dotycząca sytuacji zdrowotnej musi być jednak rozpatrywana w kontekście braku dochodu umożliwiającego spłatę zobowiązania. Przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia osobę zobowiązaną możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Do akt sprawy nie dołączono jednak dokumentacji (np. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności), z której wynikałoby, że mąż strony jest trwale wykluczony z aktywności zawodowej z uwagi na stan zdrowia.
Umorzenie jest zarezerwowane dla sytuacji nadzwyczajnych (wyjątkowych, krytycznych), gdy ze względu na stan zdrowia, wiek i inne względy społeczne jest realnie niemożliwe wywiązanie się z zobowiązań, a także nie ma perspektyw poprawy i zmiany tej sytuacji.
Umorzenie należności w sprawie byłoby wsparciem socjalnym, a nie taki charakter mają przepisy regulujące umorzenie należności z tytułu składek. Opłacanie należności z tytułu składek nie jest okolicznością nadzwyczajną, a spełnieniem obowiązku wynikającego z przepisów prawa, natomiast umorzenie zaległości nie może być traktowane jako kredytowanie zobowiązanego.
Strona znalazła kupca na swoje nieruchomości i ma możliwość pozyskania środków na spłatę zadłużenia.
Wobec tego nie zaszły przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia.
Odsetki pobierane są obligatoryjnie w pełnej wysokości do dnia zapłaty włącznie i nie ma możliwości odstąpienia od ich naliczenia. Odsetki nie funkcjonują samodzielnie w oderwaniu od należności z tytułu składek. W przypadku, gdy wpłata nie uwzględnia odsetek za zwłokę, mimo jej dokonania po terminie, Zakład rozlicza dokonaną wpłatę proporcjonalnie na pokrycie kwoty zaległych składek i kwoty odsetek za zwłokę w stosunku, w jakim dniu wpłaty pozostaje kwota zaległości z tytułu składek do kwoty odsetek. Obowiązujące przepisy nie dopuszczają zatem takiej sytuacji, aby po terminie mogła być uregulowana tylko należność główna, zaś odsetki za zwłokę od tej należności pozostały nieuiszczone.
W skardze na wskazaną wyżej decyzję strona zarzuciła naruszenie:
1. art. 7, art. 11, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572), dalej: "K.p.a." przez wadliwą ocenę wystąpienia przesłanek z art. 28 ust. 3a u.s.u.s.;
2. art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przez uznanie, że nie spełniono przesłanek z tego przepisu i że nie ma możliwości umarzenia zaległości, podczas gdy opłacenie należności pozbawiłoby skarżącą i jej rodzinę możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, to jest domu, gdyż jedynym sposobem uregulowania należności jest sprzedaż nieruchomości, przez co nie uwzględniono ważnego interesu skarżącej;
3. § 3 ust. 1 rozporządzenia przez uznanie, że skarżąca nie spełnia przesłanek z tego przepisu.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji.
W uzasadnieniu skargi wskazano, że wniosek dotyczy jedynie umorzenia odsetek za zwłokę (obecnie już wyższych niż same składki), co - wbrew stanowisku organu - jest możliwe. Skarżąca chce spłacić zaległe składki, gdyż znalazła kupca na sprzedaż swych nieruchomości (zawarto przedwstępną umowę ich sprzedaży).
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Skarga podlega oddaleniu, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.
Należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4 (art. 28 ust. 1 u.s.u.s.).
Należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a (art. 28 ust. 2 u.s.u.s.).
Stosownie do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w jej art. 28 ust. 2, zachodzi, gdy:
1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r. poz. 15220 ze zm.);
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek są podejmowane w ramach uznania administracyjnego. Organ ma w tym zakresie swobodę decyzji, przejawiającą się w możliwości, a nie konieczności, umorzenia tych należności. Rozstrzygnięcie organu nie może być jednak dowolne, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 K.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 K.p.a.
Skarżąca w skardze nie zakwestionowała stanowiska organu o niespełnieniu przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. W związku z ich obszernym omówieniem nie ma potrzeby ich powtarzania. Sąd przyjmuje za swoje rozważania organu w tym zakresie.
Skarżąca natomiast zakwestionowała naruszenie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia.
Przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s i wydane na tej podstawie rozporządzenie zobowiązują stronę do wykazania, że ze względu na sytuację rodzinną i stan majątkowy nie może opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Do sytuacji takich § 3 ust. 1 rozporządzenia w szczególności zalicza przypadki:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
W ocenie Sądu prawidłowe jest stanowisko organu, że nie zaszły przesłanki z § 3 ust. 1 rozporządzenia.
Zgodnie z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
Materiał dowodowy nie potwierdza zajścia tej przesłanki. Skarżąca prowadzi z mężem gospodarstwo domowe przy poziomie wydatków 980 zł miesięcznie. Wszystkie wydatki ponosi syn Ł. S.. Brak informacji o trudnościach w utrzymaniu się. Skarżąca i jej mąż są właścicielami dwóch nieruchomości, które planują sprzedać. Brak podstaw do przyjęcia, że część kwoty uzyskanej ze sprzedaży nie mogłaby być przeznaczona na spłatę odsetek za zwłokę i że mogłoby to pozbawić skarżącą i jej męża możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.
Nie ma również podstaw do umorzenia zaległości na podstawie § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, gdyż skarżąca nie poniosła strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić ją możliwości dalszego prowadzenia działalności. Skarżąca wyrejestrowała działalność 14 stycznia 2017 r.
Zasadnie stwierdził organ także brak podstaw do umorzenia zaległości na podstawie § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Skarżąca nie zgłosiła problemów zdrowotnych, zaś jej mąż co prawda cierpi na cukrzycę, ale skarżąca nie wykazała konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny ani że okoliczność ta pozbawia ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Brak było zatem podstaw do umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s., jak i § 3 ust. 1 rozporządzenia.
Wbrew stanowisku skarżącej organ nie stwierdził, że umorzenie samych odsetek za zwłokę nie jest możliwe. Możliwość taka wynika z art. 28 ust. 1 w zw. z art. 24 ust. 2 u.s.u.s.
Sąd nie stwierdził naruszenia przepisów postępowania ani przepisów prawa materialnego. Stan faktyczny na podstawie dostępnych materiałów ustalono prawidłowo, a rozstrzygnięcie wystarczająco uzasadniono (art. 107 § 3 K.p.a.). Organ zasadnie odmówił umorzenia należności.
Wobec tego na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) Sąd oddalił skargę.