Uzasadnienie
W dniu 13 grudnia 2021 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wpłynął wniosek M. K. o rozłożenie na raty należności z tytułu kosztów egzekucyjnych.
Dyrektor I Oddziału ZUS w [...] postanowieniem z 12 kwietnia 2022 r. odmówił rozłożenia na raty zapłaty kosztów egzekucyjnych. Rozpoznając zażalenie M. K. (dalej: wnioskodawca, skarżący) Dyrektor Izby Administracji Skarbowej (dalej: DIAS) postanowieniem z 26 sierpnia 2022 r. uchylił zaskarżone postanowienie w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.
Ponownie rozpoznając wniosek Dyrektor I Oddziału ZUS w [...] postanowieniem z 9 listopada 2022 r., powołując się na art. 64 f §1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2022 r. poz. 479, dalej także jako u.p.e.a.), odmówił rozłożenia na raty należności z tytułu kosztów egzekucyjnych przypadających na rzecz organu egzekucyjnego w łącznej kwocie [...]zł, powstałych w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego, na podstawie 37 tytułów wykonawczych wymienionych w decyzji, wskazując każdorazowo numer tytułu wykonawczego, okres zadłużenia (od-do) oraz kwotę należnych kosztów egzekucyjnych.
Wskutek zażalenia skarżącego postanowieniem z 21 kwietnia 2023 r. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej, powołując się na art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm., dalej: K.p.a.) w zw. z art. 17 § 1 i art. 18, a także art. 64f § 1 i art. 64e § 4 pkt 2 u.p.e.a., utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.
Uzasadniając podał, że zgodnie z art. 64 f § 1. u.p.e.a. na wniosek zobowiązanego organ egzekucyjny prowadzący postępowanie egzekucyjne może rozłożyć na raty zapłatę kosztów egzekucyjnych, w przypadku uzasadnionym względami społecznymi lub gospodarczymi. Przepisy art. 64e § 4-8 stosuje się odpowiednio. DIAS ocenił, że rozłożenie na raty kosztów egzekucyjnych z uwagi na "uzasadnione względy społeczne" powinno przynieść pozytywne rezultaty z punktu widzenia szerszej grupy ludzi rozumianej jako społeczność. W tym pojęciu z pewnością mieści się ochrona wartości powszechnie cenionych, wysoko usytuowanych w ich hierarchii, typu: życie, zdrowie ludzkie, rodzina, możliwość zarobkowania. Natomiast rozłożenie na raty zapłaty kosztów egzekucyjnych z uwagi na uzasadnione względy gospodarcze powinno przynieść pozytywne rezultaty z punktu widzenia ekonomicznego. W tym drugim przypadku może to dotyczyć korzyści, które dotyczą szerszego funkcjonowania mechanizmów rynkowych, w których pozostaje również zobowiązany. Przy czym organ zaznaczył, że w art. 64 f § 1. u.p.e.a. dodano przepis nakazujący odpowiednie stosowanie przepisów z art. 64e § 4-8 u.p.e.a., a zatem przepisów dotyczących pomocy publicznej w przypadku przedsiębiorców ubiegających się o tę ulgę.
Brzmienie art. 64e § 4 u.p.e.a. ma na celu wskazanie konieczności zastosowania przepisów prawa Unii Europejskiej dotyczących pomocy publicznej w sytuacji, gdy umorzenie lub rozłożenie na raty kosztów egzekucyjnych dotyczy zobowiązanego lub wierzyciela prowadzących działalność gospodarczą.
W świetle art. 64 e § 4 u.p.e.a. organ egzekucyjny, na wniosek zobowiązanego lub wierzyciela prowadzących działalność gospodarczą, może rozłożyć na raty zapłatę kosztów egzekucyjnych, jeżeli rozłożenie na raty:
1) nie stanowi pomocy publicznej;
2) stanowi pomoc de minimis albo pomoc de minimis w rolnictwie lub rybołówstwie - w zakresie i na zasadach określonych w bezpośrednio obowiązujących aktach prawa Unii Europejskiej dotyczących pomocy w ramach zasady de minimis;
3) stanowi pomoc publiczną: a) mającą na celu naprawienie szkód spowodowanych klęskami żywiołowymi lub innymi zdarzeniami nadzwyczajnymi, b) mającą na celu zaradzenie poważnym zaburzeniom w gospodarce, c) zgodną z zasadami rynku wewnętrznego Unii Europejskiej, której dopuszczalność została określona przez właściwe organy Unii Europejskiej, udzielaną na przeznaczenia inne niż wymienione w lit. a i b.
Uzasadniając rozstrzygnięcie DIAS wskazał, że wnioskodawca nie wykazał okoliczności, które uzasadniałyby zastosowanie wnioskowanej ulgi. Rozłożenie na raty zapłaty tylko kosztów egzekucyjnych, podczas gdy nie doszło do zawarcia umowy ratalnej w spłacie zadłużenia z tytułu składek ZUS nie jest uzasadnione względami społecznymi, czy też gospodarczymi. Dyrektor I Oddziału ZUS w [...] sześciokrotnie zawierał z wnioskodawcą umowy o rozłożenie na raty należności z tytułu składek ZUS. Podpisane zostały także dwa aneksy do umowy o numerze [...]. Zatem mimo wielokrotnie zawieranych umów pozwalających na regulowanie zaległych składek ZUS w ratach, wnioskodawca wygenerował kolejne zaległości. Łączna wysokość zaległości wobec ZUS wraz z odsetkami za zwłokę wynosi [...] zł na dzień 15 marca 2023 r.
DIAS zaznaczył, że mimo pozytywnego rozpatrzenia wniosku o udzielenie ulgi do sfinalizowania umowy z ZUS nie doszło z powodu nie odesłania przez wnioskodawcę umowy w terminie wyznaczonym przez ten organ lub kwestionowania sposobu rozpatrzenia wniosku.
Następnie organ - biorąc pod uwagę miesięczne dochody osiągane przez wnioskodawcę ([...] zł) oraz zadeklarowane stałe comiesięczne wydatki (około [...] zł) stwierdził, że zadeklarowana przez wnioskodawcę wysokość spłaty miesięcznej raty w kwocie [...]zł jest zbyt niska. Uwzględniwszy wysokość należnych kosztów egzekucyjnych, o których rozłożenie na raty zawnioskowano ([...] zł) uznano, że ich spłata roczna wynosiłaby [...] zł, co czyni taki układ nieefektywnym oraz wieloletnim. DIAS wziął też pod uwagę, że kwota należnych kosztów egzekucyjnych ([...] zł) stanowi zaledwie 3% kwoty należności ([...] zł) i ocenił, że udzielenie wnioskowanego układu ratalnego byłoby działaniem nieracjonalnym.
Po rozpatrzeniu skargi strony, WSA w Poznaniu wyrokiem z 13 września 2023 r. o sygn. .akt III SA/Po 375/23 uchylił postanowienie organu II instancji z 21 kwietnia 2023 r. Sąd stwierdził, że skoro przedmiotem niniejszego postępowania był wniosek skarżącego o rozłożenie na raty kosztów egzekucyjnych, rozstrzygnięcie podejmowane jest w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym świadczy użycie w art. 64f § 1 u.p.e.a. określenia "może". Konstrukcja uznania administracyjnego oznacza, że stwierdzenie przez organ egzekucyjny w sprawie istnienia określonej przesłanki może, lecz nie musi prowadzić do rozstrzygnięcia uwzględniającego wniosek strony. Należy jednak mieć na uwadze, że tego rodzaju konstrukcja uznania administracyjnego nie wyraża się w swobodzie oceny w danym stanie faktycznym sprawy, ale w możliwości negatywnego dla wnioskodawcy rozstrzygnięcia, nawet przy ustaleniu zaistnienia ustawowej przesłanki. W przypadku stwierdzenia, że taka sytuacja nie występuje, organ nie ma możliwości udzielenia stronie wnioskowanej ulgi. Natomiast wobec stwierdzenia występowania pozytywnych przesłanek do udzielenia ulgi, jej zastosowanie jest prawem, a nie obowiązkiem organów. Rozstrzygnięcie organu nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a.). Ponadto oceniając zgromadzony materiał dowodowy, organy muszą kierować się regułami zapisanymi w art. 80 K.p.a w z. z art. 18 u.p.e.a.
Organ uznał, że względy społeczne przemawiają za respektowaniem obowiązku ponoszenia ciężarów pieniężnych o charakterze publicznoprawnym, zaś brak dobrowolnego wykonania tych obowiązków przez skarżącego, nie może, biorąc pod uwagę inne zobowiązania, w tym kredytowe, skutkować przyznaniem preferencji w postaci udzielenia ulgi w zapłacie kosztów egzekucyjnych. Stanowiłoby to uprzywilejowanie skarżącego w stosunku do innych przedsiębiorców, którzy bez udzielenia im ulg, rzetelnie wywiązują się ze swoich obowiązków publicznoprawnych. Zdaniem organu byłoby to odstępstwo od równości wobec prawa. Taka argumentacja w ocenie Sądu w sposób niewystarczający wyjaśnia brak zaistnienia "względów społecznych". Argumentowanie przez proste zestawienie przedsiębiorców nie korzystających z ulg w postaci rozłożenia na raty ze skarżącym, który z taki wnioskiem wystąpił i wskazywanie na konieczność równego ich traktowania skutkuje tym, że instytucja rozłożenia na raty stałaby się w praktyce iluzoryczna. Oczywistym jest bowiem, że możliwość rozłożenia na raty adresowana jest do tych podmiotów, które mają zadłużenie i problemy z jego natychmiastową spłatą. Możliwość ta przewidziana jest nie tylko do spłaty głównego zadłużenia i odsetek ale na mocy art. 64 f § 1 u.p e.a. do uiszczenia kosztów egzekucyjnych. Złożenie wniosku w świetle tego przepisu nie może samo w sobie być traktowane jako nieuzasadnione uprzywilejowanie wobec podmiotów, które wniosków takich nie składają.