Wskutek zarządzenia z dnia 2 kwietnia 2025 r. akta sądowe niniejszej sprawy udostępniono elektronicznie pełnomocnik skarżącej na Portalu Akt Sądowych Sądów Administracyjnych (PASSA). Następnie zarządzeniem z dnia 10 kwietnia 2025 r. wyznaczono nowy termin posiedzenia niejawnego (tryb uproszczony) na dzień 21 maja 2025 r. Pismem z dnia 15 maja 2025 r. pełnomocnik skarżącej wniosła o zmianę terminu posiedzenia niejawnego. Swój wniosek umotywowała tym, że istnieje konieczność przeanalizowania dodatkowych dokumentów, związanych z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym, które mają istotne znaczenie dla przedmiotowej sprawy i jej rozstrzygnięcia. Pełnomocnik zaznaczyła, że "dokumenty te wydaje się, że nie znajdują się w aktach sprawy (nie zostały ujawnione w systemie PASSA). Zarządzeniem z dnia 20 maja 2025 r. nie uwzględniono wniosku pełnomocnika skarżącej. W treści zarządzenia wskazano, że dokumenty stanowiące podstawę prowadzenia egzekucji, w tym decyzja stanowiąca podstawę wystawienia tytułu wykonawczego oraz wcześniejsze decyzje dotyczące odpłatności za pobyt w DPS, znajdują się w aktach postępowania administracyjnego przedstawionych sądowi przez SKO w [...]. Jednocześnie przepisy p.p.s.a. nie stały na przeszkodzie sformułowaniu stanowiska procesowego przez pełnomocnika od momentu ustanowienia go przez OIRP w [...].
Pełnomocnik skarżącej zwróciła się jednak ponownie do tutejszego Sądu z wnioskiem o zmianę terminu posiedzenia niejawnego, wskazując przy tym, że w aktach prowadzonych przez sąd administracyjny gromadzone są dokumenty pochodzące od sądu i stron, związane z czynnościami podejmowanymi przez wojewódzki sąd administracyjny. Natomiast akta sprawy obejmują nie tylko akta wytworzone przez sąd, ale również akta administracyjne nadesłane przez organ wraz ze skargą i odpowiedzią na skargę. Pełnomocnik zaznaczyła, że po zalogowaniu się do systemu PASSA może pobrać i zapoznać się jedynie z aktami "sądowymi", ale już nie z aktami "administracyjnymi". Podkreśliła przy tym, że o zachowaniu standardu ochrony praw strony przesądza zawiadomienie o terminie posiedzenia połączone z możliwością zajęcia stanowiska w sprawie. Nie jest jednak możliwe zajęcie stanowiska co istoty sprawy bez możliwości zapoznania się aktami sprawy.
Sędzia sprawozdawca zapoznał się z treścią powyższego pisma pełnomocnik skarżącej, a następnie podtrzymał wcześniejsze skierowanie sprawy na posiedzenie niejawne w dniu 21 maja 2025 r. (k. 110 akt sądowych – zarządzenie z dnia 21 maja 2025 r.).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:
Niniejszą sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym, w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.), który umożliwia Sądowi rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, gdzie przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty oraz postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie.
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.
Natomiast w świetle art. 145 § 1 p.p.s.a. uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub jego wydania z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
W niniejszej sprawie skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ organy nie naruszyły przepisów prawa.
W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że pojęcie nieistnienia obowiązku w rozumieniu 33 § 2 pkt 1 u.p.e.a. oznacza przede wszystkim sytuacje, w których obowiązek ten nigdy nie powstał, na przykład z mocy prawa albo nie wydano decyzji nakładającej obowiązek podlegający wykonaniu w drodze egzekucji, bądź też decyzja taka została wydana, lecz następnie ją uchylono, stwierdzono jej nieważność lub wygaśnięcie, bądź też, gdy obowiązek podlegający egzekucji wygasł w związku z zaistnieniem zdarzenia określonego w ustawie, lecz przed rozpatrzeniem zarzutów. Przez nieistnienie obowiązku należy rozumieć nie tylko brak należności głównej lub odsetek za zwłokę, lecz również brak innych należności objętych tytułem wykonawczym, w tym kosztów egzekucyjnych.
Zobowiązany, podnosząc zarzut nieistnienia obowiązku, powinien przedstawić dowody potwierdzające, że obowiązek nie istnieje, ponieważ nigdy nie powstał albo wprawdzie powstał, ale wygasł z powodu wykonania lub z innych przyczyn wynikających wprost z przepisów prawa takich jak przedawnienie lub wydanie aktu o uchyleniu lub stwierdzeniu nieważności decyzji o nałożeniu obowiązku (por. wyrok NSA z 13 grudnia 2022 r., sygn. akt III FSK 1222/22 publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie: https://orzeczenia.nsa.gov.pl/, zwaną dalej "CBOSA").
W rozpoznawanej sprawie organy stwierdziły, co znalazło wyraz w uzasadnieniu obu postanowień, że tytuł wykonawczy, w oparciu o który wszczęto postępowanie egzekucyjne dotyczył decyzji ostatecznej i prawomocnej, która nadal istnieje w obrocie prawnym. W kontrolowanej sprawie podstawę prowadzonej egzekucji stanowi bowiem decyzja Wójta Gminy [...] z dnia 13 listopada 2023 r. (nr [...]) orzekająca wobec skarżącej zwrot należności z tytułu opłat poniesionych przez gminę za pobyt w domu pomocy społecznej za okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 października 2023 r., na kwotę 7.580,35 zł (k. 41 akt administracyjnych organu I instancji).
Co istotne, na etapie prowadzonego postępowania egzekucyjnego nie można kwestionować zasadności nałożonego obowiązku, który wynika z decyzji ostatecznej wydanej w ramach innego postępowania administracyjnego. Prawidłowość wejścia do obrotu decyzji będącej podstawą wystawienia tytułu wykonawczego, nie może podlegać ponownemu merytorycznemu badaniu przez wierzyciela. Należy zauważyć bowiem, że dopóki istnieje w obrocie prawnym ostateczne rozstrzygnięcie w przedmiocie nałożenia administracyjnej kary pieniężnej, a z sytuacją taką mamy do czynienia w kontrolowanej sprawie, to nieskuteczne prawnie jest zarzucanie, że egzekwowany obowiązek nie istnieje.
Podkreślenia również wymaga, że instytucja zgłaszania zarzutów w toku postępowania egzekucyjnego nie służy zwalczaniu podstaw faktycznych i prawnych decyzji, która istnieje w porządku prawnym.
Zarówno organ egzekucyjny jak i wierzyciel rozpoznając zarzut nie mogli zatem ponownie rozpoznawać sprawy merytorycznie. Postępowanie egzekucyjne nie jest bowiem postępowaniem administracyjnym rozpoznawczym, w trakcie którego dochodzi do ukształtowania praw i obowiązków strony postępowania, lecz jest postępowaniem następczym, służącym realizacji obowiązków ustalonych w postępowaniu rozpoznawczym.
Niezasadne okazały się także zarzuty sformułowane przez kuratora reprezentującego skarżącą, a dotyczące nierzetelnego prowadzenia postępowania egzekucyjnego. Podkreślenia raz jeszcze wymaga, że zadaniem organu w postępowaniu administracyjnym, wszczętym na skutek wniesionych zarzutów, było bowiem zbadanie legalności egzekucji, a ściśle tego, czy egzekwowany obowiązek istniał w dacie wszczęcia egzekucji, a nie dokonanie analizy zasadności wydania tytułu wykonawczego. Uznać należało, że organy prowadziły postępowanie egzekucyjne zgodnie z przepisami prawa. Trafnie podkreślono, że dokonana wpłata kwoty 1.947,78 zł nie ma wpływu na przedmiotowe postępowanie egzekucyjne, gdyż w jego ramach to gmina [...] jest wierzycielem, a nie Dom Pomocy Społecznej w [...].
Co istotne, organy nie były również zobowiązane do badania obecnego stanu zdrowia skarżącej czy też zasięgania opinii lekarskiej w tym zakresie – tak jak wskazywał kurator reprezentujący skarżącą w skardze.
Reasumując Sąd uznał, że skarga nie jest zasadna. Organy administracji słusznie uznały, że zarzuty podniesione przez skarżącą nie zasługują na uwzględnienie. Sąd nie stwierdził naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego w stopniu uzasadniającym uchylenie zaskarżonego postanowienia.
Odniesienia wymagają natomiast okoliczności związane z dostępem do akt sprawy, podnoszone przez pełnomocnika skarżącej. Jej zdaniem brak udostępnienia akt administracyjnych w systemie PASSA pozbawia ją prawa do czynnego udziału w procesie.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela wyrażony w judykaturze pogląd, według którego celem odkodowania użytego w § 1 pkt 1 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 27 maja 2019 r. w sprawie sposobu postępowania z aktami spraw sądowo-administracyjnych w wojewódzkich sądach administracyjnych i Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 1004) terminu "akta spraw sądowo-administracyjnych" należy przede wszystkim zidentyfikować znaczenie pojęcia "sprawa sądowoadministracyjna" (zob. wyrok NSA z dnia 5 maja 2023 r., III FSK 651/22, dostępny w bazie orzeczeń CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl). Zdaniem NSA, pojęcie to zostało zdefiniowane w art. 1 p.p.s.a, który stanowi, iż prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi normuje postępowanie sądowe w sprawach z zakresu kontroli działalności administracji publicznej oraz w innych sprawach, do których jego przepisy stosuje się z mocy ustaw szczególnych (sprawy sądowoadministracyjne). W literaturze przedmiotu przyjmuje się, że najważniejszym wnioskiem, jaki wynika z tej definicji, jest to, że konstytutywną cechą sprawy sądowoadministracyjnej jest kontrola działalności administracji publicznej. Ponadto, z unormowań o charakterze ustrojowym wypływa stwierdzenie, że kontrola ta dokonywana jest w ramach sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Natomiast dalsze cechy sprawy sądowoadministracyjnej wyprowadzić należy z innych unormowań Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnym. Chodzi tu przede wszystkim o art. 12a p.p.s.a., który w § 1 stanowi, że dla każdej sprawy z zakresu, o którym mowa w art. 1, tworzy się akta. Akta są tworzone w postaci elektronicznej lub papierowej. Przepis ten wyraźnie stanowi o tworzeniu akt dla każdej sprawy zdefiniowanej w art. 1 p.p.s.a. Jak stwierdził NSA: tworzyć oznacza stwarzać, budować, kreować, konstruować, powodować powstawanie czegoś (https://sjp.pwn.pl/slowniki/tworzenie.html). Tak więc utworzyć można coś co nie istnieje. Do momentu wpływu do sądu pisma inicjującego postępowanie sądowe, nie istnieją akta sądowe i to one są tworzone w sądzie, zgodnie z przytoczonymi przepisami. Natomiast co do zasady akta administracyjne istnieją w momencie wniesienia skargi i są składane do sądu. Takie założenie przyjął ustawodawca zobowiązując organ – którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania jest przedmiotem skargi – do przekazania sądowi kompletnych i uporządkowanych akt wraz ze skargą i odpowiedzią na nią (art. 54 § 2 p.p.s.a.). Regulacja ta ma uzasadnienie w nałożonym na organ administracji obowiązku zgromadzenia odpowiedniego materiału, na podstawie którego wydaje on orzeczenie lub wykonuje inne przypisane mu czynności. Sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wykonaniu tego obowiązku. Do kompetencji tego sądu należy jedynie kontrola legalności danego aktu administracyjnego na podstawie przedłożonych przez organ akt sprawy.
NSA zwrócił uwagę w analizowanym tu wyroku, że w § 8 art. 12a p.p.s.a. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej został upoważniony m.in. do określenia, w drodze rozporządzenia, sposobu tworzenia i przetwarzania akt, o których mowa w § 1. Skoro sąd administracyjny nie tworzy akt administracyjnych, to i przepisy rozporządzenia z dnia 27 maja 2019 r. nie dotyczą tych akt. Zaświadczają o tym pozostałe przepisy tego rozporządzenia, które normują warunki i tryb przekazywania akt spraw do właściwych archiwów państwowych oraz warunki i tryb niszczenia akt spraw po upływie okresu ich przechowywania (§ 1 pkt 3 i 4). Akta administracyjne nie mogą być objęte tą regulacją, gdyż po zakończeniu postępowania sądowoadministracyjnego są zwracane do organu, który przekazał je sądowi na czas orzekania.
W konkluzji stwierdzić należy, że z przepisów p.p.s.a. oraz przepisów wykonawczych do tej ustawy nie wynika obowiązek sądu udostępniania stronom akt administracyjnych w formie elektronicznej – tak jak twierdzi pełnomocnik skarżącej. Z aktami administracyjnymi pełnomocnik skarżącej mogła zapoznać się w sądzie, w takiej formie w jakiej zostałyby jej udostępnione przez sąd. Podkreślenia wymaga, że pełnomocnik skarżącej miała na to wystarczająco czasu – o ustanowieniu jej pełnomocnikiem w sprawie dowiedziała się w dniu 18 marca 2025 r., zaś termin posiedzenia niejawnego został wyznaczony na dzień 21 maja 2025 r. Pełnomocnik skarżącej miała zatem ponad 2 miesiące, aby osobiście stawić się w sądzie i zapoznać się z aktami administracyjnymi lub też zorganizować pełnomocnika substytucyjnego, który dokonałby tej czynności za nią. Na marginesie wskazać jedynie należy – tak jak wskazane to zostało w zarządzeniu z dnia 20 maja 2025 r., że przepisy p.p.s.a. nie stały na przeszkodzie sformułowaniu stanowiska procesowego przez pełnomocnik skarżącej już od momentu ustanowienia jej przez OIRP w [...].
Nadto w aktach postępowania administracyjnego znajdowały się wszystkie dowody niezbędne do rozstrzygnięcia, w tym decyzje wydane w postępowaniu w sprawie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej włącznie z decyzją stanowiącą podstawę wystawienia tytułu wykonawczego.
Mając na uwadze wszystkie powyższe okoliczności, Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.