Wyrok WSA z dnia 27 sierpnia 2025, sygn. III SA/Po 656/24

Kwestie umorzenia nale�no�ci z tytu�u sk�adek s� uregulowane w art. 28 ustawy z dnia 13 pa�dziernika 1998 r. o systemie ubezpiecze� spo�ecznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 497, dalej: u.s.u.s.) oraz w rozporz�dzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Spo�ecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczeg�owych zasad umarzania nale�no�ci z tytu�u sk�adek na ubezpieczenia spo�eczne (Dz. U. z 2003 r. nr 141 poz. 1365, dalej: Rozporz�dzenie).

Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. nale�no�ci z tytu�u sk�adek mog� by� umarzane w ca�o�ci lub w cz�ci tylko w przypadku stwierdzenia ich ca�kowitej nie�ci�galno�ci, kt�ra zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artyku�u. Ca�kowita nie�ci�galno��, o kt�rej mowa w tym przepisie zachodzi, gdy:

1) d�u�nik zmar� nie pozostawiaj�c �adnego maj�tku lub pozostawi� ruchomo�ci niepodlegaj�ce egzekucji na podstawie odr�bnych przepis�w albo pozostawi� przedmioty codziennego u�ytku domowego, kt�rych ��czna warto�� nie przekracza kwoty stanowi�cej trzykrotno�� przeci�tnego wynagrodzenia i jednocze�nie brak jest nast�pc�w prawnych oraz nie ma mo�liwo�ci przeniesienia odpowiedzialno�ci na osoby trzecie;

2) s�d oddali� wniosek o og�oszenie upad�o�ci d�u�nika lub umorzy� post�powanie upad�o�ciowe z przyczyn, o kt�rych mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upad�o�ciowe;

3) nast�pi�o zaprzestanie prowadzenia dzia�alno�ci przy jednoczesnym braku maj�tku, z kt�rego mo�na egzekwowa� nale�no�ci, ma��onka, nast�pc�w prawnych, mo�liwo�ci przeniesienia odpowiedzialno�ci na osoby trzecie w rozumieniu przepis�w ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nast�pi�o zaspokojenie nale�no�ci w zako�czonym post�powaniu likwidacyjnym;

4a) wysoko�� nieop�aconej sk�adki nie przekracza kwoty koszt�w upomnienia w post�powaniu egzekucyjnym;

4b) nie nast�pi�o zaspokojenie nale�no�ci w umorzonym post�powaniu upad�o�ciowym;

4c) og�oszono upad�o��, o kt�rej mowa w cz�ci III w tytule V Prawa upad�o�ciowego;

5) naczelnik urz�du skarbowego lub komornik s�dowy stwierdzi� brak maj�tku, z kt�rego mo�na prowadzi� egzekucj�;

6) jest oczywiste, �e w post�powaniu egzekucyjnym nie uzyska si� kwot przekraczaj�cych wydatki egzekucyjne.

S�d podkre�la, �e wyst�pienie kt�rejkolwiek z przes�anek okre�lonych w tym przepisie zezwala ale nie nakazuje umorzy� nale�no�ci, daje mo�liwo�� umorzenia tych nale�no�ci ("mog� by� umarzane"). Nadto wyliczenie to jest wyczerpuj�ce, stanowi zamkni�ty katalog sytuacji, w kt�rych mo�na uzna�, i� ma miejsce ca�kowita nie�ci�galno�� nale�no�ci z tytu�u sk�adek.

Ponadto, w my�l art. 28 ust. 3a u.s.u.s. nale�no�ci z tytu�u sk�adek na ubezpieczenia spo�eczne ubezpieczonych b�d�cych r�wnocze�nie p�atnikami sk�adek na te ubezpieczenia mog� by� w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich ca�kowitej nie�ci�galno�ci. Sprecyzowano w � 3 Rozporz�dzenia, �e ZUS mo�e umorzy� nale�no�ci z tytu�u sk�adek, je�eli zobowi�zany (tutaj: skar��cy) wyka�e, �e ze wzgl�du na stan maj�tkowy i sytuacj� rodzinn� nie jest w stanie op�aci� tych nale�no�ci, poniewa� poci�gn�oby to zbyt ci�kie skutki dla zobowi�zanego i jego rodziny, w szczeg�lno�ci w przypadku:

1) gdy op�acenie nale�no�ci z tytu�u sk�adek pozbawi�oby zobowi�zanego i jego rodzin� mo�liwo�ci zaspokojenia niezb�dnych potrzeb �yciowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku kl�ski �ywio�owej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powoduj�cych, �e op�acenie nale�no�ci z tytu�u sk�adek mog�oby pozbawi� zobowi�zanego mo�liwo�ci dalszego prowadzenia dzia�alno�ci;

3) przewlek�ej choroby zobowi�zanego lub konieczno�ci sprawowania opieki nad przewlekle chorym cz�onkiem rodziny, pozbawiaj�cej zobowi�zanego mo�liwo�ci uzyskiwania dochodu umo�liwiaj�cego op�acenie nale�no�ci.

Dopuszczenie w obu podanych regulacjach: art. 28 ust. 2 u.s.u.s. oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zwi�zku z przepisami Rozporz�dzenia, mo�liwo�ci umorzenia nale�no�ci przez ZUS wskazuje na uznaniowy charakter wydawanych w tym przedmiocie decyzji, kt�ry polega na tym, �e w przypadku zaistnienia kt�rejkolwiek z przes�anek warunkuj�cych mo�liwo�� umorzenia, organ ma prawo wyboru rozstrzygni�cia. Mo�e zatem w przypadku stwierdzenia istnienia przes�anki umorzenia uwzgl�dni� wniosek lub odm�wi� jego uwzgl�dnienia.

Taka konstrukcja prawnej instytucji umorzenia nale�no�ci z tytu�u sk�adek �wiadczy o determinacji ustawodawcy w dochodzeniu zaleg�ych sk�adek. W konsekwencji powy�szej regulacji normatywnej organ ma obowi�zek interpretowa� przepisy prawne bior�c pod uwag� wyj�tkowy charakter instytucji umarzania nale�no�ci z tytu�u sk�adek.

Rozstrzygni�cia w tego rodzaju sprawach nie mog� mie� jednak charakteru dowolnego, lecz musz� by� wynikiem wyja�nienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 K.p.a., wyczerpuj�cego zebrania oraz rozpatrzenia materia�u dowodowego (art. 77 � 1 K.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 K.p.a.), co powinno znale�� wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadaj�cej wymogom art. 107 � 3 K.p.a. Dowolno�� wyklucza r�wnie� brzmienie art. 6 K.p.a., w my�l kt�rego organy administracji publicznej dzia�aj� na podstawie przepis�w prawa.

Ze wzgl�du na powy�sze regulacje s�dowej kontroli podlega przez wszystkim prawid�owo�� przeprowadzonego post�powania oraz badanie formalne tre�ci decyzji. Kontrola judykacyjna przeprowadzana przez s�dy administracyjne dotyczy tak wyk�adni prawa materialnego, jak i w�a�ciwego przeprowadzenia post�powania dowodowego, uwzgl�dniaj�cego - wynikaj�ce z przepis�w K.p.a. - regu�y dowodzenia, kompletno�� materia�u dowodowego oraz ocen� materia�u dowodowego. W przypadku, gdy ustawodawca daje organowi mo�liwo�� rozstrzygni�cia sprawy na zasadzie uznania, s�dowa kontrola decyzji obejmuje jedynie samo post�powanie poprzedzaj�ce jej wydanie, a nie rozstrzygni�cie b�d�ce wynikiem dokonania wyboru. O tym, czy sk�adki powinny by� umorzone czy te� nie powinny by� umorzone, rozstrzyga organ administracji publicznej. S�d podkre�la, �e negatywne rozstrzygni�cie dotycz�ce umorzenia nale�no�ci z tytu�u sk�adek powinno by� szczeg�lnie przekonuj�co i kompletnie uzasadnione, zar�wno co do fakt�w, jak i co do prawa, tak, aby nie by�o w�tpliwo�ci, �e wszystkie okoliczno�ci sprawy zosta�y przez organ g��boko rozwa�one i ocenione, a ostateczne rozstrzygni�cie jest ich logiczn� konsekwencj�.

Rozwa�aj�c istnienie przes�anek ca�kowitej nie�ci�galno�ci z art. 28 ust. 3 pkt 1 � 6 u.s.u.s organ uzna�, �e przes�anka:

- wskazana w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wyst�pi�a z przyczyn oczywistych,

- okre�lone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodz�, bowiem nie pozyskano �adnych dokument�w, z kt�rych wynika�oby, �e by�o prowadzone wobec skar��cego post�powanie upad�o�ciowe czy te� likwidacyjne,

- wskazana w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. nie zachodzi, bowiem nast�pi�o zaprzestanie prowadzenia pozarolniczej dzia�alno�ci gospodarczej, zobowi�zany pobiera �wiadczenie emerytalne, ma maj�tek i nast�pc�w prawnych,

- okre�lona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s nie zachodzi, gdy� wysoko�� nieop�aconych sk�adek przekracza kwot� koszt�w upomnienia w post�powaniu egzekucyjnym,

- z art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi, postanowieniami z 26 listopada 2019r. i 2 grudnia 2019r. umorzono post�powanie egzekucyjne ze wzgl�du na bezskuteczno�� egzekucji ale wierzyciel mo�e ponownie wszcz�� post�powanie egzekucyjne, aktualnie ZUS prowadzi post�powanie egzekucyjne ze �wiadczenia emerytalnego,

- z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., nie zachodzi, skoro nale�no�ci s� skutecznie egzekwowane.

Rozwa�aj�c istnienie przes�anek do umorzenia z art. 28 ust. 3a w zw. z � 3 ust. 1 Rozporz�dzenia organ oceni�, �e w sprawie nie zaistnia�y przes�anki wskazane w � 3 ust. 1 pkt 2 Rozporz�dzenia (poniesienie strat materialnych w wyniku kl�ski �ywio�owej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powoduj�cego, �e op�acenie nale�no�ci z tytu�u sk�adek mog�oby pozbawi� zobowi�zanego mo�liwo�ci dalszego prowadzenia dzia�alno�ci), poniewa� skar��cy nie prowadzi ju� dzia�alno�ci gospodarczej.

Odno�nie przes�anki umorzenia unormowanej w � 3 ust. 1 pkt 3 Rozporz�dzenia w postaci choroby d�u�nika lub cz�onka jego rodziny organ zaznaczy�, �e wyst�pienie tej przes�anki uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlek�ej choroby osoby zobowi�zanej lub cz�onka jej rodziny, ale tak�e skutkiem choroby w postaci pozbawienia mo�liwo�ci uzyskania dochodu umo�liwiaj�cego op�acenie zaleg�o�ci.

Organ wskaza�, �e zobowi�zany ma problemy zdrowotne, ale �wiadczenie emerytalne nie jest zale�ne od jego aktualnego stanu zdrowia.

Podstaw� umorzenia zaleg�o�ci z tytu�u sk�adek nie jest sam fakt zaistnienia choroby, a jedynie trudny stan maj�tkowy b�d�cy efektem tej choroby.

ZUS wykluczy� r�wnie� mo�liwo�� umorzenia ze wzgl�du na trudn� sytuacj� finansow�, kt�ra w przypadku sp�aty zad�u�enia pozbawi�aby stron� mo�liwo�ci zaspokojenia niezb�dnych potrzeb �yciowych (� 3 ust. 1 pkt. 1 Rozporz�dzenia).

ZUS ustali�, �e zobowi�zany otrzymuje emerytur� netto 1886,44 z�, nie jest w�a�cicielem nieruchomo�ci czy te� ruchomo�ci. Jest wsp�lnikiem sp�ki z o. o. w kt�rej posiada 60 udzia��w o ��cznej warto�ci 3000 z�. Ponadto skar��cy ponosi miesi�czne op�aty eksploatacyjne w wysoko�ci 150 z� i koszty leczenia - w wysoko�ci 110 z�. Skar��cy wywi�zuje si� z obowi�zku uiszczenia renty alimentacyjnej na rzecz dw�jki dzieci w ��cznej kwocie 1500 z�. ��czna kwota wydatk�w miesi�cznych skar��cego wynosi 1660 z�. Op�aty eksploatacyjne zwi�zane z mieszkaniem w kwocie 150 z� miesi�cznie nie zosta�y przez d�u�nika udokumentowane. Podkre�li� nale�y, �e skar��cy w o�wiadczeniu o stanie maj�tkowym i finansowym nie zawar� jakiejkolwiek informacji o tej kategorii wydatk�w (m.in. na �ywno��, odzie�, �rodki higieny itd.). Nie wskaza� tak�e �r�de� ich finansowania. Podkre�li� nale�y, �e skar��cy nie korzysta z pomocy spo�ecznej.

Wskaza� nale�y w tym miejscu, �e umorzeniu mog� podlega� jedynie nale�no�ci wymagalne, czyli takie, kt�re nie uleg�y przedawnieniu. Organ przed przyst�pieniem do rozpatrywania wniosku d�u�nika o umorzenie nale�no�ci z tytu�u sk�adek powinien jednoznacznie przes�dzi�, czy nie up�yn�� okres przedawnienia tych�e sk�adek.

Organ I instancji wskaza� w uzasadnieniu swojej decyzji z dnia 10 wrze�nia 2024 r. (str. 5 uzasadnienia), dlaczego w jego ocenie dochodzone nale�no�ci s� wymagalne i nie uleg�y przedawnieniu.

Powy�sze ustalenia nie zosta�y jednak w �aden spos�b udokumentowane w aktach sprawy. Okoliczno�� ta wp�ywa brak mo�liwo�ci weryfikacji przez S�d twierdze� organu w tym zakresie (zob. te� wyrok WSA w Poznaniu z 6 listopada 2024 r. sygn. akt III SA/Po 362/24).

Natomiast organ w uzasadnieniu decyzji z dnia 29 pa�dziernika 2024r. wydanej na skutek z�o�onego przez skar��cego wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy nie dokona� analizy problematyki przedawnienia.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ zobowi�zany b�dzie do dokonania analizy - podnoszonej przez skar��cego - problematyki przedawnienia odwo�uj�c si� do odpowiedniej dokumentacji w tym zakresie, kt�ra powinna by� za��czona do akt administracyjnych sprawy. Podkre�li� nale�y, �e skar��cy zar�wno na etapie post�powania administracyjnego, jak i nast�pnie s�dowego wskazywa� na przyczyny i okres powstania zobowi�za� z tytu�u nale�no�ci sk�adkowych. WSA wskazuje tak�e, �e w sentencji decyzji z dnia 10 wrze�nia 2024r. organ kompleksowo w pkt 1 obj�� nale�no�ci z tytu�u sk�adek za "zatrudnionych pracownik�w w cz�ci finansowanej przez p�atnika sk�adek oraz za osob� prowadz�c� dzia�alno�� gospodarcz�". Zwr�ci� w tym miejscu nale�y uwag� na odmienn� regulacj� normatywn� w zakresie niekt�rych kategorii sk�adek na ubezpieczenie spo�eczne.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ zobowi�zany b�dzie uwzgl�dni� okoliczno��, �e przepisy prawa nie daj� mo�liwo�ci umorzenia nale�no�ci wszystkich rodzaj�w sk�adek. Art. 30 u.s.u.s. wy��cza mo�liwo�� umorzenia nale�no�ci w przypadku sk�adek finansowanych przez ubezpieczonych nieb�d�cych p�atnikami. Powy�szy przepis ogranicza zastosowanie instytucji umorzenia nale�no�ci z tytu�u sk�adek z art. 28 u.s.u.s., wy��czaj�c t� mo�liwo�� odno�nie do sk�adek finansowanych przez ubezpieczonych nieb�d�cych p�atnikami. Wyj�tek stanowi art. 28 ust. 3 pkt 4c u.s.u.s. � mowa o umorzeniu w przypadku, gdy ca�kowita nie�ci�galno�� wynika z og�oszenia upad�o�ci, o kt�rej mowa w cz�ci III w tytule V Prawa upad�o�ciowego (tzw. upad�o�� konsumencka, czyli osoby fizycznej nieprowadz�cej dzia�alno�ci gospodarczej). Ratio legis tej regulacji trafnie wyt�umaczono w wyroku WSA w �odzi z 2.09.2021 r., III SA/�d 319/21, LEX nr 3248527. P�atnikowi w og�le nie przys�uguje prawo do domagania si� umorzenia tych nale�no�ci, gdy� to nie on, a ubezpieczony ponosi rzeczywisty ci�ar ich finansowania. P�atnik jest jedynie po�rednikiem, kt�ry odprowadza sk�adki do ZUS, a zatrzymanie tych sk�adek lub rozporz�dzenie nimi stanowi w istocie naruszenie przepis�w ustawy systemowej. Rola, jak� odgrywa pracodawca b�d�cy p�atnikiem sk�adek finansowanych przez ubezpieczonych, wyklucza powo�ywanie si� przez niego na w�asn� trudn� sytuacj� maj�tkow� jako przes�ank� uzasadniaj�c� rezygnacj� przez Zak�ad z egzekwowania sk�adek, kt�rych realny ci�ar finansowy ponie�li ubezpieczeni (podobnie wyrok NSA z 29.05.2020 r., I GSK 1745/19, LEX nr 3047237, P. Dobrowolski [w:] Ustawa o systemie ubezpiecze� spo�ecznych. Komentarz, red. K. Anton�w, Warszawa 2024, art. 30.). Powy�ej opisana okoliczno�� powinna stanowi� podstaw� do odmowy wszcz�cia post�powania administracyjnego.

Bior�c pod uwag� powy�sze rozwa�ania S�d na podstawie art. 145 � 1 pkt. 1 lit. c) w zwi�zku z art. 135 orzek�, jak w sentencji wyroku.