Przedmiotem sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Prezesa KRUS w przedmiocie odmowy umorzenia skarżącemu odsetek od zaległości składkowych, której podstawę wydania stanowił z art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy ubezpieczeniowej.
Zgodnie z treścią art. 41a ust. 1 pkt 1 ww. ustawy Prezes Kasy orzeka w zakresie umorzenia należności Kasy z tytułu składek na wniosek zainteresowanego, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno – rentowego i składkowego. W myśl natomiast art. 52 ust 1 pkt 1 tej ustawy w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a ponadto do składek na ubezpieczenie stosuje się odpowiednio wybrane przepisy ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa.
W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie organ nie ustalił w sposób prawidłowy i wyczerpujący okoliczności faktycznych sprawy istotnych dla jej rozstrzygnięcia i nie rozpoznał sprawy w jej całokształcie, przez co naruszył art. 7, art. 8 i art. 107 § 3 k.p.a.
Organ rozpatrując wniosek skarżącego o udzielenie ulgi pominął podnoszone przez skarżącego kwestie ewentualnego przedawnienia zaległości z lat 1999 do 2002. Z akt administracyjnych wynika, że Prezes KRUS uznaje, że te zaległości z tytułu nieopłaconych składek (w tym odsetki) są przedawnione, tymczasem bezsporne jest (obie strony to przyznają), że zaległości skarżącego zostały zabezpieczone wpisem hipoteki przymusowej do księgi wieczystej nieruchomości rolnej strony.
Sąd stwierdza, że w aktach brak jest dokumentu obrazującego wysokości hipoteki przymusowej oraz które dokładnie składki zostały nią zabezpieczone (stosownego odpisu treści księgi wieczystej). Tymczasem zgodnie z treścią art. 41 b ust. 2 u.s.r. nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Tak więc twierdzenia organu nie są konsekwentne.
Sąd zauważa przy tym, że do 2 maja 2004 r. kwestia przedawnienia należności wobec KRUS winna być przedmiotem rozważań z uwzględnieniem uregulowań odrębnych, zgodnie bowiem z art. 52 ust. 1 pkt. 1 ustawy ubezpieczeniowej w sprawach nie uregulowanych w ustawie zastosowanie znajdowały przepisy o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, a ponadto do składek na ubezpieczenie stosowało się odpowiednio przepisy o zobowiązaniach podatkowych. Po wejściu w życie ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 1997 r. Nr 137, poz. 926 ze zm., dalej: O.p.), bieg terminu przedawnienia, w tym kwestia jego zawieszenia bądź przerwania, musiał być z kolei oceniany na gruncie art. 70 § 2 - 7 tej ustawy. Zgodnie natomiast z art. 70 § 8 O.p. nie ulegały przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym, jednakże po upływie terminu przedawnienia zobowiązania te mogły być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu. Z dniem 2 maja 2004 r., na mocy art. 1 pkt. 41 ustawy z 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2004 r. Nr 9, poz. 873 ze zm.), do ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wprowadzony został art. 41b. Zgodnie z ust. 1 tej jednostki redakcyjnej, w jej ówczesnym brzmieniu, należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 2-7. W świetle art. 41b ust. 2 ustawy nie ulegały przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogły być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Natomiast w art. 41b ust. 3-6 oraz ust. 8-9 ustawy uregulowano kwestie związane z biegiem terminu przedawnienia, w tym zwłaszcza jego zawieszeniem bądź przerwaniem. Art. 41b ust. 1 ustawy został znowelizowany dnia 1 stycznia 2012 r. na podstawie art. 2 pkt. 1 ustawy z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców, zgodnie z którym zyskał on następujące brzmienie – "Należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 2 - 7". Jednocześnie art. 27 ust. 1 tej ustawy nowelizującej stanowi, że do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 41b ust. 1 ustawy wymienionej w art. 2 oraz w art. 24 ust. 4 ustawy wymienionej w art. 11, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od 1 stycznia 2012 r. Jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, o czym mowa już w art. 27 ust. 2, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu.
Sąd zwraca przy tym uwagę, że wykładnia art. 41b ust. 2 ustawy powinna zostać dokonana przez pryzmat zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12 (Dz.U. z 2013 r. poz. 1313) zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP.
W uzasadnieniu wyroku wskazano, że art. 70 § 6 O.p., w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r., stanowił: "nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia zaległość podatkowa może być egzekwowana tylko z przedmiotu hipoteki". Obecnie (tj. po zmianach dokonanych przez art. 1 pkt 58 ustawy z 12 września 2002 r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz o zmianie innych ustaw, (Dz.U. nr 169, poz. 1387, ze zm.), odpowiednikiem tego przepisu jest art. 70 § 8 wskazanej ustawy: "nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym, jednakże po upływie terminu przedawnienia zobowiązania te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu". W orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie przyjmuje się, że stwierdzona przez Trybunał Konstytucyjny cecha niekonstytucyjności odnosi się także do art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej w brzmieniu obowiązującym na dzień ustanowienia hipoteki. Można więc w tej sytuacji mówić o oczywistej niezgodności z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP także art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej w zakresie, o którym mowa w omawianym orzeczeniu Trybunału.
Przepis art. 41b ust. 2 ustawy objęty jest takimi samymi zastrzeżeniami, co do jego konstytucyjności jak uregulowanie zawarte w art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej, który brzmi analogicznie, jak obowiązujący do dnia 31 grudnia 2002 r. art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej.
Mając zatem na uwadze stanowisko przedstawione w cyt. powyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego należy stwierdzić, że ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązań zabezpieczonych hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia należności biegnie na zasadach ogólnych.
W orzecznictwie NSA przyjmuje się, że w żadnym z przypadków unormowanych w art. 41a ust. 1 pkt 1 i 2 oraz ust. 2 pkt 1-4 ustawy, określających przesłanki umorzenia należności z tytułu składek KRUS, organ nie ma podstaw do badania, czy należność będąca przedmiotem wniosku o umorzenie wygasła wskutek przedawnienia. W myśl art. 52 ust. 1 pkt 1 ustawy, do składek na ubezpieczenie w zakresie stwierdzenia ich wygaśnięcia wskutek przedawnienia, stosuje się odpowiednio art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej, jednak rozstrzygnięcia Prezesa KRUS w tym zakresie podlegają kontroli sądów powszechnych stosownie do treści art. 36 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (zob. wyrok NSA z dnia 27 lipca 2020 r., sygn. akt I GSK 1838/19, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Art. 36 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników stanowi lex specialis w stosunku do art. 3 § 2 p.p.s.a i wyłącza kognicję sądów administracyjnych w sprawach dotyczących ubezpieczeń społecznych rolników, a wydanych przez Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Wyjątek w tym zakresie stanowią sprawy wymienione w art. 36 ust. 1 pkt 10, czyli te o których mowa w art. 41a i art. 55 ww. ustawy. Przepisy art. 41a i art. 55 dotyczą decyzji o umorzeniu, odroczeniu terminu płatności lub rozłożeniu na raty należności z tytułu składek oraz przyznaniu świadczeń w drodze wyjątku. Tylko ten zakres przedmiotowych spraw został poddany kognicji sądownictwa administracyjnego.
W konsekwencji organ powinien poddać ponownej ocenie kwestie przedawnienia długu objętego wnioskiem skarżącego.
Nie uszło ponadto uwadze Sądu, że organ nie odniósł się do zarzutów odwołania odnośnie realizacji przez skarżącego układu ratalnego. Wnioskodawca konsekwentnie twierdzi, że układ ten został zakończony (spłacony) w marcu 2020 r. W konsekwencji zobowiązany był przekonany, że uregulował wszystkie należności wobec Prezesa KRUS, a o dalszych zaległościach dowiedział się cztery lata później, wobec nie objęcia układem ratalnym spornych składek, o czy nie został poinformowany. Prezes KRUS w uzasadnieniu decyzji odnosząc się do tych twierdzeń strony wskazał jedynie, że "jednostka KRUS udzieliła zobowiązanemu również pomocy w spłacie zadłużenia objętego wnioskiem umorzeniowym rozkładając je na dogodne raty. Układ ten został jednak zerwany z powodu nie dotrzymania przez Pana warunków zawartego układu ratalnego."
Organ również nie odniósł się w sposób prawidłowy do stosunków majątkowych w rodzinie skarżącego, Sąd nie wie (nie wynika to z akt administracyjnych) czy gospodarstwo żony skarżącego należy do jej majątku odrębnego czy stanowi wspólność majątkową małżeńską, o ile bowiem stanowi ono majątek odrębny wliczanie wartości tego gospodarstwa (powoływanie się w uzasadnieniu na jego obszar) w celu ustalenia sytuacji finansowej skarżącego nie jest możliwe.
Nie uszło ponadto uwadze Sądu, że przy ponownym rozpatrzeniu wniosku zobowiązanego Prezes KRUS nie wyjaśnił dlaczego w tej sprawie nie wystąpił uzasadniony ważny interes zobowiązanego uwzględniający jego możliwości płatnicze, co spowodowało wydanie decyzji o odmowie umorzenia odsetek z tytułu zaległych składek. Organ powtórzył jedynie fakty przytoczone przez stronę w odwołaniu podsumowując je stwierdzeniem, że: "Argumenty te same w sobie nie mogą jednak stanowić głównej przesłanki decydującej o umorzeniu ustawowych odsetek.", nie wyjaśnił jednak na żadnym etapie postępowania dlaczego. Ponadto w treści decyzji z 14 maja 2025 r. jako wysokość należności z tytułu odsetek od zaległych składek podano kwotę "2 9790,00 zł", która w żaden sposób nie przystaje wielkości wynikających z wniosku zobowiązanego oraz wcześniejszych ustaleń organu.
Tymczasem zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a., uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.
Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd stwierdził, że Prezes KRUS nie przeprowadził szczegółowego postępowania wyjaśniającego dotyczącego ww. okoliczności. Przede wszystkim nie wykazał, że istnieje realna możliwość spłaty zadłużenia przez skarżącego, nie wziął pod uwagę wszystkich okoliczności sprawy, a zatem doszło do naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. i art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu, organ dokonał dowolnej oceny materiału dowodowego. Nie można takiej ocenie przypisać znamion swobodnej oceny dokonanej na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.).
Organ nie przeprowadził bowiem dogłębnej analizy stanu faktycznego sprawy i przedstawionej przez skarżącego sytuacji materialnej, co uniemożliwiło rzetelną ocenę przesłanek pozwalających na umorzenie odsetek od należności składkowych.
Wielokrotnie sądy administracyjne podkreślały w swoich wyrokach, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet zaistnienie przewidzianych w przepisach przesłanek nie zobowiązuje organu do zastosowania wnioskowanej ulgi, bowiem wybór sposobu załatwienia wniosku został pozostawiony woli organu. "Uznaniowość" nie oznacza jednak dowolności w orzekaniu organów. Zadaniem organu jest takie zebranie materiału dowodowego, a następnie dokonanie na jego podstawie ustaleń i wyciągnięcie z nich wniosków, by z jednej strony zobowiązany miał pewność przeanalizowania całokształtu jego sytuacji, z drugiej zaś by decyzja ta poddawała się kontroli Sądu. W każdym przypadku organ zobligowany jest do wnikliwej oceny stanu faktycznego z perspektywy określonych w przepisach przesłanek. Ocena taka, przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji. Treść zawarta w uzasadnieniu decyzji ma bowiem zasadnicze znaczenie przy ocenie jej prawidłowości, realizowanej w administracyjnym toku instancji, a następnie w ramach kontroli sądowej.
Kontrolując wydaną w danej sprawie decyzję Sąd ocenia sposób przeprowadzenia postępowania w sprawie, w szczególności, czy organ w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, respektując treść zasady prawdy obiektywnej, czy uwzględnił wszystkie okoliczności danej sprawy, umożliwił stronie czynny udział w postępowaniu a końcowo, czy uzasadnił należycie wydane w sprawie rozstrzygnięcie. Do przestrzegania tych zasad prowadzenia postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej jest zobowiązany na mocy art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Rozstrzygnięcie podjęte w ramach uznania wymaga więc od organu poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), tj. przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.).
Zakres okoliczności, jakie organ powinien ustalić i materiału dowodowego, jaki powinien zgromadzić, jest zdeterminowany treścią przesłanek umorzenia należności.
Poddając kontroli zaskarżoną decyzję Sąd stwierdził, że narusza ona przepisy art. 7, art. 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a., gdyż nie została poprzedzona prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, a ponadto decyzja ta nie zawiera wyczerpującego uzasadnienia, co powoduje, że rozstrzygnięcie to nie poddaje się kontroli Sądu. Z decyzji w istocie nie wynika, czy organ uznał, że w sprawie istnieje ważny interes zobowiązanego, czyli przesłanka umorzeniowa.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględniając przedstawione powyżej wywody powinien raz jeszcze szczegółowo przeanalizować stan faktyczny sprawy. Ocena przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji.
Sąd ponadto zaznacza, że w ponownie prowadzonym postępowaniu organ powinien szczegółowo odnieść się do kwestii przedawnienia należności z tytułu odsetek, i w konsekwencji ponownie rozpatrując wniosek oceni jego zasadność co do okresu objętego wnioskiem oraz celowość orzekania merytorycznego w kontekście rozważań Sądu.
W związku z powyższym Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.