ZUS podał, że działalność gospodarcza nie jest już prowadzona, dlatego przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma zastosowania w niniejszej sprawie.
W dalszej kolejności ZUS zauważył, że podstawą umorzenia zaległości z tytułu składek, nie jest sam fakt zaistnienia choroby, a jedynie trudny stan majątkowy będący efektem tej choroby. W tym zakresie skarżący oświadczył, że przebył [...] i pozostaje pod kontrolą lekarzy. Jak wskazał ZUS, skarżący dysponuje świadczeniem emerytalnym, które to źródło dochodu jest niezależne od stanu zdrowia. Powołana przesłanka odnosi się natomiast do niemożności uzyskiwania dochodu na skutek przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny. Skoro zatem skarżący dysponuje świadczeniem emerytalnym, którego wymagalność nie jest uzależniona od aktywności zawodowej zdeterminowanej stanem zdrowia, przesłanka umorzenia zaległości, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia nie może zostać spełniona.
W końcowej części uzasadnienia ZUS podkreślił, że dla kwestii umorzenia zaległości nie mają znaczenia okoliczności związane z jej powstaniem, na które zwracał uwagę skarżący, podnosząc, że spółka była w likwidacji i nie przynosiła dochodu. W postępowaniu w sprawach o umorzenie należności analizie nie podlegają przyczyny powstania zadłużenia, ocenie podlega wyłącznie sytuacja wnioskodawcy w kontekście przesłanek umorzenia, określonych w przytoczonych powyżej przepisach.
W skardze do sądu administracyjnego skarżący zakwestionował obowiązek opłacania składek na ubezpieczenia i podkreślił, że jego dochód był zerowy. Dodał, że wszystkie jego dobra są zajęte i że jest bankrutem
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko.
Na rozprawie skarżący oświadczył, że nic nie ma. Po opuszczeniu M.2 tułał się przez 10 lat po budowach. Przeżył bankructwo oraz rozpad swojej rodziny. Podał, że zakończył wszystkie swoje działalności gospodarcze w 2010 r. i złożył pismo do ZUS o wyrejestrowanie działalności (skarżący okazał Sądowi decyzje o wyrejestrowaniu działalności). Wskazał, że pobiera emeryturę, rok temu zawarł związek małżeński. Nie pracuje, mieszka u swojej żony, która go przygarnęła. Dochodem skarżącego jest emerytura zajęta przez komornika, na życie pozostaje mu 1.800 zł. Wskazał, że w mieszkaniu w M. o powierzchni [...] m2 mieszka jego była żona, a w mieszkaniu o powierzchni [...] m2 macocha skarżącego. Skarżący zauważył, że nie jest w stanie zapłacić nawet odsetek od rosnącego długu. Dług rośnie lawinowo. Skarżący okazał pisma do ZUS, w których – jak wskazał - próbował porozumieć się odnośnie zadłużenia i pismo, w którym wnosił o wyrejestrowanie. Podkreślił, że cierpi na [...], ale nie leczy się. Pół życia spędził na budowie, w chwili obecnej, ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie pracować. Skarżący okazał zaświadczenie Naczelnika Urzędu Skarbowego w K., z którego wynika, że według deklaracji PIT 36L od roku 2022 do roku 2023 jego przychód wyniósł niecałe 2.000 zł. Oświadczył, że w dziale windykacji ZUS powiadomiono go, że skoro nie wykazuje dochodu, to nie będą pobierane składki. Skarżący podkreślił, że gdyby nie jego żona, to nie byłby w stanie przeżyć za kwotę 1.800 zł. Żona skarżącego leczy się [...] od 5 lat.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Stosownie do art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.) lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia jej nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Materialnoprawną podstawą umorzenia należności z tytułu składek jest powołany w decyzji art. 28 u.s.u.s. Wskazany przepis daje prawo do umorzenia tych należności w sytuacji ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3), a także w uzasadnionych przypadkach, w stosunku do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a), przy czym umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Jednocześnie na postawie art. 32 u.s.u.s. przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne stosuje się odpowiednio także do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne.
Przechodząc do oceny zaskarżonej decyzji w pierwszej kolejności zauważyć należy, że nie ulega wątpliwości, że w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu składek sądy administracyjne posiadają kompetycję do oceny upływu terminu przedawnienia tych składek, co wyraźnie podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 4 stycznia 2021 r., sygn. akt I GSK 1569/20 (CBOSA). NSA wskazał, że jest to nie tylko uprawnienie, ale i obowiązek sądu do skontrolowania postępowania dotyczącego umorzenia należności z tytułu składek czy postępowanie to posiadało swój przedmiot, czy składki te istniały podczas procedowania przez ZUS w przedmiocie ich umorzenia. Obowiązek kontroli decyzji przez sąd pod kątem jej przedmiotowości wynika z powinności ZUS procedowania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek w stosunku do składek, które na dzień podjęcia decyzji w zakresie umorzenia nadal istnieją. W innej sytuacji doszłoby do prowadzenia postępowania, które byłoby bezprzedmiotowe. NSA stwierdził, że warunkiem sine quo non prowadzenia postępowania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jest ich istnienie. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 5 stycznia 2022 r., sygn. akt I GSK 868/21 (CBOSA), ustalenie, że składki, co do których został złożony wniosek o umorzenie istnieją (np. nie uległy przedawnieniu), to warunek wstępny do procedowania w przedmiocie umorzenia tych należności. Nie można procedować w oparciu o przesłanki do umorzenia pomieszczone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., czy § 3 ust. 1 rozporządzenia, w sytuacji gdy składki te nie istnieją. Postępowanie w przedmiocie umorzenia składek w takim przypadku byłoby bezprzedmiotowe. Zatem organ w pierwszej kolejności winien zbadać przedmiotowość złożonego wniosku, jeśli choćby w części należności uległy przedawnieniu, wtedy w tej części organ zobowiązany będzie do umorzenia postępowania jako bezprzedmiotowego, w pozostałej zaś części nieprzedawnionej, organ zobowiązany będzie wydać decyzję umarzającą należności z tytułu składek lub odmówić ich umorzenia. Tak więc organ posiada kompetencję do ustalenia w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu składek, czy nie doszło do przedawnienia tych należności, zaś sąd administracyjny kognicję do kontroli wydanej przez organ w tym przedmiocie decyzji (por. także wyrok NSA z 19 sierpnia 2025 r., sygn. akt I GSK 684/24).
Zasady przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wynikają z regulacji art. 24 ust. 4 - 6 u.s.u.s. Od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 31 grudnia 2011 r. termin przedawnienia należności z tytułu składek wynosił 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się one wymagalne, przy czym określone ustawowo okoliczności mogły wpłynąć na bieg terminu przedawnienia. Od dnia 1 stycznia 2012 r. weszły w życie przepisy ustawy z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r., Nr 232, poz. 1378) zmieniające brzmienie art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2012 r.) należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat. Stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców do przedawnienia należności z tytułu składek, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą (pięcioletni okres przedawnienia), z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Zatem do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (wedle starych zasad z zastosowaniem dziesięcioletniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie pięcioletni termin przedawnienia, z istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady przewidziany został w art. 27 ust. 2 ustawy o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców, stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu. Powołana regulacja oznacza, że wybór odpowiedniego terminu przedawnienia pięcioletniego (liczonego od dnia 1 stycznia 2012 r.) lub dziesięcioletniego (liczonego od daty wymagalności składki) - zależy od tego, który z nich upłynie wcześniej i jest korzystniejszy dla zobowiązanego.
W uzasadnieniu decyzji z 11 września 2024 r. ZUS wskazał, że należności z tytułu składek figurujące na koncie płatnika są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Podkreślił, że wobec skarżącego aktualnie za okres od września 2013 r. do października 2013 r. prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Oddziału ZUS w O. wszczęte co do najstarszych należności 27 maja 2014 r. Postępowanie co do należności za okres od lipca 2009 r. do sierpnia 2013 r. postanowieniem Naczelnika Urzędu Skarbowego w K. z dnia 21 września 2020 r. zostało umorzone ze względu na bezskuteczność. W uzasadnieniu tego postanowienia wskazano, że skarżący nie posiada żadnego majątku umożliwiającego prowadzenie skutecznej egzekucji. Z uwagi jednak na to, że zaległości skarżącego zostały zabezpieczone hipoteką ustanowioną na jego majątku, to nie uległy przedawnieniu. W związku z upływem terminu przedawnienia część tych należności, tj. za okres od lipca 2009 r. do sierpnia 2013 r. może być egzekwowana tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych od dnia przedawnienia. W zaskarżonej decyzji ZUS podzielił ww. stanowisko.
Zdaniem Sądu w sprawie kwestia terminu przedawnienia i ewentualnego zawieszenia jego biegu nie została wyjaśniona w sposób wystarczający. Ogólnikowe informacje zawarte w uzasadnieniu decyzji z 11 września 2024 r., które zaakceptował ZUS w zaskarżonej decyzji, nie wyjaśniają w sposób nie budzący wątpliwości tego, czy w odniesieniu do zaległości za wszystkie okresy składkowe nie nastąpiło przedawnienie należności. Organ winien wskazać, kiedy nastąpił termin wymagalności składki jako początek biegu terminu przedawnienia oraz w jakim okresie i czy miało miejsce zawieszenie biegu terminu przedawnienia. Każda z należności ma odrębny termin wymagalności a zatem i odrębny początek biegu terminu przedawnienia. Zagadnienie przedawnienia należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma bowiem zasadnicze znaczenie z punktu widzenia ustalenia dopuszczalności prowadzenia i zakresu postępowania w przedmiocie umorzenia zaległych składek oraz stosowania przepisów określających warunki tego umorzenia. Nie ulega bowiem wątpliwości, że umorzeniu może podlegać jedynie zobowiązanie istniejące, do którego uiszczenia płatnik jest nadal zobowiązany. Organ, nie wyjaśniając tej kwestii dopuścił się naruszenia art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Stosownie bowiem do art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, natomiast według art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 25 sierpnia 2022 r., sygn. akt III SA/Wr 175/21, CBOSA). Wskazane uchybienie może mieć istotne znaczenie dla wyniku sprawy, ponieważ nie można wykluczyć, że rzetelna analiza tego zagadnienia przez ZUS doprowadzi do wniosku, że choćby część z należności składkowych, co do których stwierdził aktualność swojego roszczenia, uległa już przedawnieniu.
Niezależnie od powyższego, wskazać należy, że zastrzeżenia Sądu budzi też dokonana w zaskarżonej decyzji ocena niektórych przesłanek umorzenia wskazanych w § 3 ust. 1 rozporządzenia.
Materialnoprawną podstawą umorzenia należności z tytułu składek jest powołany w decyzji art. 28 u.s.u.s. Wskazany przepis daje prawo do umorzenia tych należności w sytuacji ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3), a także w uzasadnionych przypadkach, w stosunku do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a), przy czym umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Jednocześnie na postawie art. 32 u.s.u.s. przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne stosuje się odpowiednio także do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne. Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 tej ustawy zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r. poz. 1520 oraz z 2023 r. poz. 825); 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.
Ponadto, należności z tytułu składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na zasadach określonych w cytowanym na wstępie rozporządzeniu. Przepis § 3 ust. 1 ww. aktu stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w następujących przypadkach: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Z przywołanych przepisów jednoznacznie wynika, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadził do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Dopiero wykazanie istnienia którejś z wymienionych przesłanek otwiera organowi możliwość (a nie obowiązek) zastosowania tego rodzaju ulgi. W tym to bowiem momencie organ rozstrzygający sprawę korzysta z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego, nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyrok NSA z 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA).
Sądowej kontroli legalności takiej decyzji podlega zaś prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji, nie zaś zasadność jej wydania. Kontrola ta dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. W przypadku, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, a nie rozstrzygnięcie będące wynikiem dokonania wyboru, o którym była mowa wyżej. Obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny, czy spełnione zostały przesłanki umorzenia. Natomiast o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, rozstrzyga organ administracji publicznej.
W ocenie Sądu, ZUS dokonał prawidłowej analizy okoliczności sprawy pod kątem spełnienia przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. W sprawie nie budzi wątpliwości, że nie zaistniała żadna z podstaw całkowitej nieściągalności należności skarżącego z tytułu składek.
Zdaniem Sądu, organ w sprawie nie dokonał jednak rzetelnej i wnikliwej analizy sytuacji skarżącego biorąc pod uwagę jego aktualną sytuację materialną i finansową pod kątem wystąpienia przesłanki wskazanej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Rozważając, czy konieczność spłaty zadłużenia wpłynie negatywnie na możliwość zaspakajania przez skarżącego niezbędnych potrzeb życiowych organ odniósł się do kryterium minimum socjalnego, które w I kwartale 2024 r. dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego zostało określone na kwotę 1.746,80 zł. Podkreślił, że skarżący pobiera emeryturę, której wysokość od listopada 2024 r. wynosi 2.403,89 zł netto. Świadczenie jest wolne od zajęć i jest wyższe od minimum socjalnego. O ile sięgnięcie przez organ porównawczo do kryterium minimum socjalnego należy ocenić jako - co do zasady - uzasadnione, to wyprowadzenie z niego rzetelnych wniosków wymaga uwzględnienia wszystkich okoliczności indywidualnych sprawy, mogących rzutować na odmienności sytuacji od statystycznej i dokonania w tym zakresie analizy. Poziom minimum socjalnego jest kształtowany w oparciu o dane GUS i pewne statystyczne założenia dotyczące ponoszonych wydatków, wobec czego organ powinien zawsze, jeśli nawet traktuje to kryterium jako wzorzec, dokonywać oceny możliwości finansowych strony z uwzględnieniem szczególnych okoliczności indywidualizujących jej sytuację materialną, a także zdrowotną. Przykładem takich okoliczności są zwiększone wydatki na ochronę zdrowia związane w szczególności z podeszłym wiekiem.
Nie kwestionując utrwalonego już w orzecznictwie poglądu, zgodnie z którym w postępowaniu toczącym się wskutek złożenia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek, to przede wszystkim na stronie zgłaszającej powyższy wniosek spoczywa ciężar wykazania, że zachodzą przesłanki uzasadniające zgłoszone żądanie, podkreślić należy, że powyższe nie zwalnia organu z obowiązku prowadzenia postępowania w taki sposób, który zapewni należyte i sprawne ustalenie stanu faktycznego z poszanowaniem m.in. zasady informowania (art. 9 k.p.a), wyrażającej się w konieczności informowania strony o okolicznościach prawnych i faktycznych mających wpływ na realizację jej praw i obowiązków oraz czuwaniu, by osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i udzielaniu im w tym celu niezbędnych wskazówek i wyjaśnień. Organ powinien ze szczególną starannością realizować powyższą zasadę w sytuacji, gdy strona nie jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. ZUS powinien współdziałać ze stroną w celu wyjaśnienia wszelkich okoliczności sprawy mając na uwadze interes społeczny i słuszny interes obywateli (por. wyrok WSA w Krakowie z 16 listopada 2022 r., sygn. akt I SA/Kr 866/22, CBOSA). Ponadto organ powinien podejmować wszelkich czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.) jak i zebrać i rozpatrzyć w sposób wyczerpujący cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.). Wnioskowy charakter postępowania nie zwalnia organu z działania z urzędu. ZUS powinien był wyjaśnić stronie, że podanie wszystkich informacji jest niezbędne do prawidłowego ustalenia jej sytuacji rodzinnej i finansowej oraz wezwać do szczegółowego podania wszystkich wydatków. W ocenie Sądu, biorąc pod uwagę fakt, że organ nie dysponował wszystkimi informacjami dotyczącymi sytuacji materialnej skarżącego, winien był wykazać się większą starannością w zakresie kompletowania materiału dowodowego.
Podkreślić trzeba, że z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wyraźnie wynika, że należy ocenić m.in. stan majątkowy, aby ustalić, czy zapłata nie pociągnie dla strony (jej rodziny) zbyt ciężkich skutków, w tym nie pozbawi strony możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Tym samym obowiązkiem organu jest każdorazowo rozważyć, czy zapłata należności nie doprowadzi do tych niekorzystnych skutków, bo właśnie taki stan z punktu widzenia interesu publicznego nie jest pożądany. Dodać przy tym należy, że przy wyłożeniu i zastosowaniu zwrotu normatywnego: "zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych" trzeba przyjąć, że [...] nie chodzi tu tylko o zachowanie standardu minimum koniecznego do przeżycia, ale o minimalnie godziwy poziom życia (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 8 kwietnia 2021 r., I SA/Rz 140/21, CBOSA). Ponadto przy ocenie tej przesłanki należy także wziąć pod uwagę, czy trudności płatnicze osoby zobowiązanej mają charakter okresowy, czy też trwały i pogłębiający się oraz czy istnieją szanse na poprawę sytuacji finansowej.
W świetle powyższego, Sąd uznał, że organ naruszył przepisy procesowe - art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 k.p.a., gdyż nie ustalił i nie ocenił wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy okoliczności, które to naruszenie niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ zobowiązany będzie do uwzględnienia powyższej oceny prawnej i wyeliminowania wskazanych nieprawidłowości, a także do szczegółowego wyjaśnienia, czy w sprawie nie doszło do przedawnia należności.
Z tych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.