Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie była decyzja ZUS z 17 grudnia 2024 r., którą utrzymano w mocy własną decyzję z 22 kwietnia 2022 r. o odmowie umorzenia odsetek za zwłokę w części finansowanej przez ubezpieczonych oraz o odmowie umorzenia należności składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikami składek.
Kluczowe znaczenie dla uznania zasadności rozpatrywanej skargi ma natomiast stwierdzenie, że tożsama sprawa była wcześniej przedmiotem rozważań Sądu w prawomocnym wyroku WSA we Wrocławiu z 18 lipca 2024 r. sygn. akt III SA/Wr 25/24.
Zgodnie bowiem z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
Sąd akcentuje przy tym, że związanie oceną prawną, o której mowa w art. 153 p.p.s.a. oznacza, że ani organy administracyjne, ani też sądy administracyjne nie mogą w tej samej sprawie formułować nowych ocen prawnych, które pozostawałyby w sprzeczności z poglądem wcześniej wyrażonym w uzasadnieniu wyroku i mają obowiązek podporządkowania się mu w pełnym zakresie (por. wyrok NSA z 24 października 2022 r., I OSK 2101/21; wyrok NSA z 5 października 2022 r., III OSK 6512/21; wyrok NSA z 28 września 2022 r., II OSK 2780/19). Przy tym należy nadmienić, że wyrażona w wyroku sądu administracyjnego ocena prawna traci moc wiążącą w przypadku zmiany przepisów prawa mających znaczenie dla rozstrzygania danej sprawy (por. wyrok NSA z 7 września 2022 r., III FSK 920/21; wyrok NSA z 1 czerwca 2022 r., III OSK 5044/21).
Niewątpliwie w niniejszej sprawie - dotyczącej wniosku strony o umorzenie zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne - nie nastąpiła zmiana przepisów prawa. A zatem zarówno poprzednio uchylona przez Sąd decyzja ZUS jak i obecnie weryfikowane rozstrzygnięcie z 17 grudnia 2024 r. wydane zostały w zasadniczo tożsamym stanie prawnym.
Z kolei uwarunkowania prawne istotne z punktu widzenia niniejszej sprawy przedstawiają się następująco. W art. 28 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2024 r., poz. 497, dalej: u.s.u.s.) ustawodawca przewidział możliwość umarzania składek na ubezpieczenie społeczne w całości lub w części, jednak tylko w przypadku wykazania ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2) lub na szczególnych warunkach, w przypadku ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek, określonych w rozporządzeniu. Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność składek, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2017 r. poz. 2344, z późn. zm.); 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Następnie, w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziano także, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania określone zostały w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz.U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie).
W świetle przepisów § 3 ust. 1 rozporządzenia, Zakład (Zakład Ubezpieczeń społecznych) może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Poza sporem w niniejszej sprawie nadal jest to, że ZUS prawidłowo nie zidentyfikował wystąpienia przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. warunkujących możliwość umorzenia składek z uwagi na ich całkowitą nieściągalność.
Sporna natomiast była kwestia zaistnienia przesłanki umorzenia składek w przypadku wykazania przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia).
Należy zatem przypomnieć, że w poprzednio wydanym prawomocnym wyroku Sąd uznał, że ZUS nie wykonał zaleceń Sądu i naruszył przepisy postępowania w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności. Sąd uznał bowiem, że ocena organu stanu majątkowego skarżącego nie jest spójna i nie spełnia wymogów wynikających z uzasadnienia wyroku WSA. Sąd podkreślił, że sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspakajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa nie jest zgodna zarówno z jego interesem jak i – co tutaj jest najważniejsze - z interesem publicznym. Sąd też podkreślił, że ocena ta nie może być sprzeczna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego.
Konkretnie wskazał, że ZUS pobieżnie i dowolnie ocenił sytuację finansową skarżącego w kontekście możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jego oraz jego małżonki, która nie posiada żadnego źródła dochodu, a pozostaje ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym, w odniesieniu do osiąganego przez skarżącego dochodu z tytuły emerytury, z którego skarżący spłaca comiesięcznie kwotę tytułem zawartego z ZUS - em układu ratalnego. Organ z jednej strony nie rozważył całościowo strony wydatkowej ponoszonej przez skarżącego (i jego żony). Organ nie wziął nadto pod uwagę istotnej okoliczności, że skarżący korzysta już z pomocy społecznej.
Sąd powołał w tym kontekście stanowisko judykatury, że interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspakajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (wyroki NSA z 25 czerwca 2003 r., III SA 3118/01, POP 2004/4/77; z 20 marca 2007 r., II GSK 345/06; z 21 maja 2009 r., II GSK 1045/08; z 8 lipca 2015 r., II GSK 1502/14). A więc jeżeli z ustalonych okoliczności wynika, iż opłacenie należności z tytułu składek pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, brak jest podstaw do wydania decyzji o odmowie umorzenia składek (wyrok NSA z 26 stycznia 2010 r., II GSK 349/09).
Sąd podkreślił także wówczas, że punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji (wyroki NSA: z 25 sierpnia 2010 r., II GSK 724/09; z 19 lutego 2015 r., II GSK 2366/13 i II GSK 2377/13). Istotną dyrektywę stanowi to, że zawsze należy brać pod uwagę, z punktu widzenia omawianych przesłanek umorzenia, nie tyle przyczyny powstania zadłużenia, co sytuację finansową wnioskodawcy, a przede wszystkim jej wpływ na możliwość spłaty zadłużenia (wyroki NSA: z 14 maja 2014 r., II GSK 384/12; z 8 lipca 2015 r., II GSK 1502/14).
W tym miejscu Sąd wskazuje, że chociaż ZUS odniósł sytuację skarżącego do minimum egzystencji, to jednak ocena środków, którymi skarżący może zaspokajać podstawowe potrzeby jest oceną dowolną.
ZUS badając sytuację finansową skarżącego – jak sam wskazał w zaskarżonej decyzji - dokonał analizy dochodów osiąganych w gospodarstwie na podstawie minimum egzystencji ustalonego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, które w IV kwartale 2023 r. dla 2 - osobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi 1453,49 zł, co oznacza, że jego dochód w wysokości 2.464,62 zł brutto kształtuje się powyżej wykazanego kryterium. W kwocie ustalonego minimum egzystencji ZUS uwzględnił miesięczne wydatki tego gospodarstwa: mieszkanie 564,55 zł, żywność 656,43 zł, odzież i obuwie 65,85 zł, ochrona zdrowia 43,66 zł, higiena osobista 53,78 zł i pozostałe wydatki 69,21 zł.
Jak wynika z akt sprawy, w tym oświadczenia samego skarżącego oraz ustaleń ZUS, wynika, że skarżący pobiera świadczenie emerytalne w kwocie 2.345,66 zł brutto (1878,21 netto), uzyskuje zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 330,07 zł oraz dodatek mieszkaniowy w wysokości 282,13 zł. Z emerytury skarżącego potrącane jest zajęcie komornicze w kwocie 586,41 zł. Ponadto skarżący spłaca układ ratalny zawarty z ZUS w kwocie 578 zł, ponosi wydatki związane z mieszkaniem w wysokości 924,40 zł (czynsz i opłaty eksploatacyjne). Koszty związane z leczeniem wynoszą 200 zł. Zatem mając na uwadze uzyskiwane dochody oraz wydatki na życie skarżącemu i jego żonie pozostaje miesięcznie kwota 201,60 zł (dziennie to kwota 6,50 zł).
Zatem za całkowicie dowolne i bezpodstawne należy uznać twierdzenie organu, że w sprawie nie wystąpiła przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, zgodnie z którą Zakład (Zakład Ubezpieczeń społecznych) może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
W ocenie Sądu kwota jaka zostaje skarżącemu na życie z pewnością pozbawia skarżącego i jego żonę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
Nie znajduje żadnego uzasadnienia przyjęcie przez ZUS hipotetycznych kwot na żywność, odzież i obuwie, ochronę zdrowia i higienę osobistą, bez uwzględnienia obciążeń komorniczych i układu ratalnego, skoro faktyczne udokumentowane ponoszone przez skarżącego wydatki mają inna wartość.
Ponadto argumentacja ZUS pozbawiona jest elementarnej spójności. Z jednej strony ZUS wskazuje na zbilansowanie dochodów i wydatków skarżącego, niemniej jednocześnie dostrzega również zadeklarowany przez niego fakt pobierania dodatku mieszkaniowego. W konsekwencji tego organ akceptuje sytuację, w której realizowanie jego wierzytelności będzie odbywać się kosztem publicznych transferów z pomocy społecznej, czemu dał wyraz w motywach zaskarżonej decyzji.
W tym miejscu Sąd ponownie przytacza ugruntowane stanowisko judykatury, że sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspakajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa nie jest zgodna zarówno z jego interesem jak i – co tutaj jest najważniejsze - z interesem publicznym.
Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że - nie negując uprawnienia organu orzekającego w sprawach umorzenia należności z tytułu składek do swobodnego wyboru rozstrzygnięcia - nie można równocześnie tracić z pola widzenia faktu, że ocena ta nie może być sprzeczna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego (wyrok WSA w Łodzi z 4 kwietnia 2019 r., III SA/Łd 33/19).
W analizowanym uzasadnieniu organ w ogóle nie odpowiada na kluczowe pytanie, czy faktyczne dochody jakimi dysponuje skarżący i faktycznie ponoszone wydatki pozwalają na zapewnienie takich ww. elementarnych potrzeb zarówno dla niego jak i pozostającej we wspólnym gospodarstwie żony.
Oznacza to, że wywiedzione przez ZUS wnioski nie tylko naruszają zasadę swobodnej oceny dowodów, ale są sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. To z kolei wprost stanowi, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów art. 7, art. 107 §1 pkt 6, § 3 K.p.a., w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ – zgodnie z art. 153 p.p.s.a. – w pełni powinien uwzględnić stanowisko wyrażone w uzasadnieniu wyroku.
Z powyższych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c orzeczono jak w sentencji wyroku uchylając zaskarżoną decyzję ZUS oraz poprzedzająca ją decyzję z 22 kwietnia 2022 r.