Uzasadnienie
Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
EMILIOU
przedstawiona w dniu 30 października 2025 r.(1)
Sprawa C-198/24
TQ
przeciwko
Mr Green Limited
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Landesgericht für Zivilrechtssachen Wien (sąd okręgowy do spraw cywilnych w Wiedniu, Austria)]
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych i handlowych – Transgraniczne dochodzenie wierzytelności – Procedura europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym – rozporządzenie (UE) nr 655/2014 – Charakter ex parte postępowania w sprawie wydania nakazu zabezpieczenia – Artykuł 11 – Konsekwencje wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożonego w toku tych postępowań – Warunki wydania nakazu zabezpieczenia – Artykuł 7 – Periculum in mora – Realne ryzyko, że bez nakazu zabezpieczenia późniejsze dochodzenie roszczenia wierzyciela będzie niemożliwe lub znacząco utrudnione – Elementy, które można wziąć pod uwagę przy ocenie tego warunku
I. Wprowadzenie
1. Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Landesgericht für Zivilrechtssachen Wien (sąd okręgowy do spraw cywilnych w Wiedniu, Austria), stanowi część szeregu spraw(2) dotyczących gier losowych online oferowanych przez spółki z siedzibą na Malcie. Zazwyczaj prowadzone przez nie witryny internetowe są nie tylko dostępne z innych państw członkowskich, ale również do nich skierowane (w tym, jak w niniejszym przypadku, do Niemiec) (poprzez nazwy tych witryn, używane w nich języki, reklamy itd.). Spółki te świadczą usługi na podstawie licencji na gry wydanych przez maltański urząd ds. gier, zgodnie z prawem maltańskim. Jednakże często nie posiadają one licencji od władz docelowych państw członkowskich na oferowanie takich gier na ich terytorium, jak tego wymagają przepisy dotyczące gier hazardowych w tych państwach.
2. Znaczna liczba konsumentów w tych docelowych państwach członkowskich uczestniczy w takich internetowych grach losowych. Wielu z nich traci znaczne kwoty pieniędzy. W ostatnich latach tacy gracze podejmowali próby odzyskania swoich strat, wszczynając postępowania cywilne przed miejscowymi sądami(3) przeciwko maltańskim spółkom hazardowe. Z reguły w powództwach podnosi się, że (i) konsument postawił i utracił kwoty zakładów w grach losowych na podstawie umowy o gry hazardowe zawartej z jedną z tych spółek; (ii) ponieważ spółka ta nie posiadała licencji wydanej przez organy docelowego państwa członkowskiego, oferowana gra losowa była niezgodna z prawem i tym samym umowa była nieważna na mocy „miejscowego” prawa umów; (iii) w związku z tym spółka jest zobowiązana do zwrotu tych kwot zakładów na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Można zauważyć, że tysiące takich powództw zostało rozpatrzonych lub jest obecnie rozpatrywanych w Austrii i Niemczech. Wydaje się również, że do tej pory w większości przypadków sądy tych państw członkowskich uwzględniały takie powództwa.
3. Nie jest zaskoczeniem, że maltańskie spółki hazardowe kwestionują takie roszczenia o zwrot. Najwyraźniej odmawiają one również zastosowania się do wyroków wydanych przeciwko nim przez miejscowe sądy konsumenckie, uznając te orzeczenia za oczywiście błędne. Spółki te twierdzą, że w zakresie, w jakim ich usługi są świadczone na podstawie maltańskich licencji na gry – które często dopuszczają oferowanie gier losowych zarówno na Malcie, jak i z Malty – mają one prawo do oferowania takich usług w całej Unii, zgodnie ze swobodą ustanowioną w art. 56 TFUE.
4. Zdaniem tych spółek, gdy docelowe państwa członkowskie stosują wobec nich swoje przepisy w dziedzinie gier hazardowych i wymogi w zakresie licencji ze względu na ochronę graczy (takie jak zapobieganie oszustwom, uzależnieniom i powiązanym kwestiom), państwa te ograniczają w sposób nieuzasadniony lub nieproporcjonalny ich swobodę świadczenia usług. Spółki te podnoszą, że maltańskie przepisy dotyczące gier hazardowych i nadzór sprawowany przez maltański urząd ds. gier zapewniają odpowiednią ochronę graczom – co jest ważnym czynnikiem, którego te miejscowe sądy nie uznają.
5. Maltańscy spółki prowadzące gry hazardowe uzyskały poparcie w tym zakresie ze strony maltańskiego ustawodawcy. Biorąc pod uwagę, że docelowe państwa członkowskie ograniczają swobodę świadczenia usług tych spółek ustanowioną na mocy art. 56 TFUE i że „obowiązująca już z od wielu lat polityka publiczna Malty zachęca do podejmowania działalności na Malcie przez operatorów gier oferujących miejscowe i transgraniczne świadczenie ich usług, w sposób zgodny z prawem miejscowym, w celu zachęcenia przedsiębiorstw prywatnych zgodnie z art. 18 konstytucji Malty”(4), w dniu 12 czerwca 2023 r. ustawodawca przyjął projekt ustawy nr 55, która wprowadziła nowy art. 56A maltańskiej ustawy o grach(5). Artykuł ten stanowi zasadniczo, że jakiekolwiek działania kwestionujące zgodność z prawem usług świadczonych przez spółki maltańskie na podstawie maltańskiej licencji na gry losowe są uznawane przez sądy maltańskie za niedopuszczalne. Ponadto stanowi on, że wyroki zagraniczne uwzględniające takie działania nie są ani uznawane, ani wykonywane na Malcie.
6. W tym kontekście wniosek w tej sprawie dotyczy konkretnej kwestii, czy gracz, który dochodzi roszczenia o zwrot przeciwko maltańskiej spółce prowadzącej gry hazardowe, może uzyskać jego przyszłą egzekucję na podstawie europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym (zwanego dalej „nakazem zabezpieczenia” lub „nakazem”) zgodnie z rozporządzeniem (UE) nr 655/2014(6). Ten środek tymczasowy ma na celu zabezpieczenie środków finansowych jakie miałaby posiadać spółka na rachunkach bankowych w kilku państwach członkowskich.
7. W tym względzie sąd odsyłający zwraca się o wyjaśnienie jednego z warunków wydania nakazu zabezpieczenia (przewidzianego w art. 7 rozporządzenia nr 655/2014), a mianowicie obowiązku wykazania przez wierzyciela, że istnieje „pilna potrzeba” zastosowania takiego środka (warunek zwany powszechnie „periculum in mora”, którego Trybunał nigdy dotychczas nie badał). Sąd odsyłający zastanawia się nad rodzajem dowodu, jaki wierzyciel, domagający się zastosowania takiego środka, powinien przedstawić w tym względzie. Sąd odsyłający wnosi między innymi o wyjaśnienie, czy warunki wydania nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym powinny ograniczać się wyłącznie do dowodów wykazujących subiektywny zamiar dłużnika, aby udaremnić dochodzenie roszczenia, takich jak działania polegające na wydaniu, ukryciu lub zbyciu aktywów, czy też w ramach tej oceny można zgodnie z prawem wziąć pod uwagę obiektywne czynniki, w tym działania ustawodawcy maltańskiego, których przykładem jest niniejsza sprawa.
II. Ramy prawne
A. Rozporządzenie nr 655/2014
8. Nakaz zabezpieczenia jest „zamrażającym” środkiem zabezpieczającym. Dokładniej rzecz ujmując, zgodnie z art. 2 i 5 rozporządzenia nr 655/2014, o zastosowanie takiego środka w „transgranicznych sprawach” może wystąpić osoba (określona jako „wierzyciel” w rozporządzeniu nr 655/2014), która w „sprawach cywilnych i handlowych” przeciwko innej osobie (określonej w nim jako „dłużnik”) dochodzi roszczeń pieniężnych, albo przed wszczęciem postępowania w sprawie głównej, lub na którymkolwiek etapie takiego postępowania albo po uzyskaniu orzeczenia (lub ugody sądowej lub dokumentu urzędowego), zobowiązującego dłużnika do zapłaty. Nakaz może zostać wydany przez sąd właściwy do rozpoznania sprawy głównej lub przez sąd, który wydał orzeczenie co do istoty(7). Wydany nakaz nakłada na daną instytucję lub instytucje finansowe wiążący obowiązek „zabezpieczenia” środków przechowywanych na co najmniej jednym rachunku bankowym znajdującym się na terytorium innego państwa członkowskiego, zakazując w ten sposób dłużnikowi lub wszelkim upoważnionym pełnomocnikom dysponowania tymi aktywami, ich przelanie lub ich obciążania w jakikolwiek inny sposób, w celu zapewnienia ich dostępności dla wierzyciela w momencie egzekucji roszczenia, będącego jej podstawą na późniejszym etapie(8). Aby zapewnić jego szybkie wykonanie, nakaz zabezpieczenia jest automatycznie (bez wyjątku) wykonalny w państwie członkowskim, w którym prowadzony jest (są) docelowy(owe) rachunek(i)(9). Ten unijny środek ma na celu poprawę skuteczności transgranicznego wykonywania orzeczeń, wspierając tym samym funkcjonowanie rynku wewnętrznego i zapewniając wierzycielom „skuteczny dostęp do wymiaru sprawiedliwości” w Unii Europejskiej(10).
9. Rozporządzenie nr 655/2014 ustanawia jednolite zasady regulujące różne kwestie dotyczące „powstania”, „obowiązywania” i „wygaśnięcia” takiego nakazu zabezpieczenia(11). W szczególności art. 7 tego rozporządzenia przewiduje materialne warunki wydania takiego nakazu. Stanowi on w jego ust. 1, że „sąd wydaje nakaz zabezpieczenia, gdy wierzyciel przedłożył wystarczające dowody, by przekonać sąd, że istnieje pilna potrzeba zastosowania środka zabezpieczającego w formie nakazu zabezpieczenia, ponieważ istnieje realne ryzyko, że bez takiego środka późniejsze dochodzenie roszczenia wierzyciela wobec dłużnika będzie niemożliwe lub znacząco utrudnione”.
III. Stan faktyczny, postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
10. Spółka Mr Green Limited (zwana dalej „Mr Green”) oferuje w (między innymi) Austrii, ze swojej siedziby na Malcie, gry losowe online za pośrednictwem strony internetowej www.mrgreen.com. Spółka ta posiada licencję na gry wydane na podstawie prawa maltańskiego przez maltański urząd ds. gier. Nie posiada ona jednak licencji na podstawie Glücksspielgesetz (austriackiej ustawy o grach losowych).
11. W okresie od dnia 3 stycznia 2017 r. do dnia 25 kwietnia 2019 r., TQ, konsument mający miejsce zwykłego pobytu w Wiedniu (Austria) brał udział w grach losowych poprzez stronę internetową Mr Green. W tym okresie postawił i ostatecznie przegrał łączną kwotę 62 878 EUR.
12. Następnie TQ wniósł powództwo o zwrot przeciwko Mr Green do Landesgericht für Zivilrechtssachen Wien (sądu okręgowego ds. cywilnych w Wiedniu). TQ podniósł, że ponieważ Mr Green nie posiadał licencji na podstawie ustawy o grach losowych, przedmiotowa umowa dotycząca gier hazardowych była nieważna, co pociągało za sobą obowiązek zwrotu utraconych stawek przez tę spółkę.
13. Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2021 r. sąd austriacki uwzględnił to żądanie i w konsekwencji zasądził od Mr Green zwrot kwoty 62 878 EUR oraz zapłatę odsetek i kosztów postępowania. Wyrokiem z dnia 21 lutego 2022 r. Oberlandesgericht Wien (wyższy sąd krajowy w Wiedniu, Austria) oddalił apelację wniesioną przez tę spółkę. Oba wyroki stały się prawomocne i wykonalne w dniu 13 kwietnia 2022 r.
14. W dniu 13 lutego 2024 r. TQ złożył do Bezirksgericht Innere Stadt Wien (sądu rejonowego w Inner w Wiedniu, Austria) wniosek o wydanie nakazu zabezpieczenia w przedmiocie roszczenia uwzględnionego w tych wyrokach, dotyczącego rachunków bankowych rzekomo posiadanych przez Mr Green na Malcie, w Irlandii, Luksemburgu, na Malcie i w Szwecji.
15. Co się tyczy wymogu „periculum in mora” przewidzianego w art. 7 ust. 1 rozporządzenia nr 655/2014, TQ podniósł zasadniczo, że Mr Green starał się udaremnić postępowanie egzekucyjne w Austrii poprzez przeniesienie aktywów poza tę jurysdykcję, w szczególności poprzez rozwiązanie – w nieokreślonym terminie przed dniem 16 lutego 2021 r. – stosunku umownego łączącego go z Dimoco Europe GmbH, dostawcą usług płatniczych, z którym Mr Green miał saldo kredytowe i który, działając jako dłużnik będący osobą trzecią, nadal zaspokajał roszczenia Mr Green do początku lutego 2021 r., istniało „realne ryzyko” (w rozumieniu tego przepisu), że Mr Green podejmie podobne działania w innych państwach członkowskich i przeniesie wszystkie swoje aktywa na Maltę. Gdyby tak było, dochodzenie roszczenia TQ byłoby „niemożliwe lub znacząco utrudnione” w rozumieniu tego przepisu, ponieważ nowo wprowadzony art. 56A maltańskiej ustawy o grach praktycznie uniemożliwiałby na Malcie egzekucję takich roszczeń przeciwko maltańskiej spółce.
16. Postanowieniem z dnia 15 lutego 2024 r. Bezirksgericht Innere Stadt Wien (sąd rejonowy w Inner w Wiedniu) oddalił wniosek TQ ze względu na to, że przesłanka „periculum in mora” przewidziana w art. 7 ust. 1 rozporządzenia nr 655/2014 nie została spełniona. Dokładniej rzecz ujmując, sąd ten uznał, że nie było „pilnej potrzeby” zastosowania takiego środka, ponieważ TQ opóźnił swój wniosek o dwa lata, licząc od dnia, w którym orzeczenia, o których zabezpieczenie wnosił, stały się wykonalne; w każdym razie (i) działania podjęte przez Mr Greena w 2021 r. nie były wystarczające, aby wykazać, że istniało „realne ryzyko”, że w przypadku braku takiego nakazu egzekucja roszczenia TQ będzie w 2024 r. „niemożliwa lub znacząco utrudniona”; (ii) chociaż Prim’Awla tal-Qorti Ċivili (pierwsza izba sądu cywilnego, Malta) odmówił wykonania austriackich wyroków wydanych na podstawie art. 56A maltańskiej ustawy o grach, nie było jasneę, czy sądy wyższej instancji na Malcie orzekały lub orzekałyby w ten sam sposób.
17. TQ wniósł apelację od tego postanowienia do Landesgericht für Zivilrechtssachen Wien (sądu okręgowego do spraw cywilnych w Wiedniu). Stwierdziwszy, że rozstrzygnięcie tej apelacji zależy od prawidłowej wykładni art. 7 ust. 1 rozporządzenia nr 655/2014, sąd ten postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy przepis art. 7 ust. 1 rozporządzenia [nr 655/2014] należy interpretować w ten sposób, że nie należy brać pod uwagę działań dłużnika sprzed co najmniej trzech lat lub przeszkód w wykonaniu orzeczenia w państwie członkowskim dłużnika?”.
18. Uwagi na piśmie przedstawili TQ, Mr Green, rządy belgijski i maltański oraz Komisja Europejska. Te same zainteresowane strony były reprezentowane na przesłuchaniu, które odbyło się w dniu 19 czerwca 2025 r.
IV. Analiza
19. Wniosek o wydanie nakazu zabezpieczenia, taki jak ten, który TQ złożył do sądów austriackich, jest oczywiście dopuszczalny. W szczególności sytuacja ta wchodzi w zakres rozporządzenia nr 655/2014. TQ zmierza bowiem poprzez swój wniosek do zabezpieczenia egzekucji „roszczenia pieniężnego w sprawach cywilnych i handlowych”(12) w „sprawie transgranicznej”(13).
20. Sąd odsyłający ma natomiast wątpliwości, czy taki wniosek można uznać za zasadny w okolicznościach takich jak w niniejszej sprawie. Jak wspomniano we wprowadzeniu, zależy to od tego, czy spełnione są warunki wydania nakazu zabezpieczenia (przewidziane w art. 7 rozporządzenia nr 655/2014). W części B zajmę się kwestią tego sądu w tym względzie. Zanim jednak przejdę dalej, w części A zajmę się kwestią wstępną omawianą przed Trybunałem dotyczącą optymalnego sposobu pogodzenia postępowania prejudycjalnego i postępowania w sprawie nakazu zabezpieczenia.
A. W przedmiocie pogodzenia postępowania prejudycjalnego i postępowania w sprawie nakazu zabezpieczenia
21. Aby środki „zamrażające” były skuteczne, muszą one zawierać element zaskoczenia. Środki pieniężne przechowywane na rachunkach bankowych są bardzo niestabilnymi aktywami. Dłużnik, działający w nieuczciwy sposób, jeżeli został uprzednio poinformowany, że jego rachunek jest objęty takim środkiem, mógłby szybko uszczuplić dane środki w drodze zwykłej elektronicznej transakcji bankowej, zanim środek będzie mógł zostać wykonany.
22. Aby zapewnić ten element zaskoczenia, a tym samym zapobiec wystąpieniu opisanego powyżej ryzyka, prawodawca Unii uznał za niezbędne, aby wnioski o wydanie nakazu zabezpieczenia były rozpatrywane (i ewentualnie wydawane) przez sądy krajowe w postępowaniach ex parte, wyłącznie na podstawie informacji i dowodów przedstawionych przez wierzyciela. W odniesieniu do tego pierwszego etapu postępowania w sprawie nakazu zabezpieczenia (zwanego dalej „etapem wydania nakazu”) art. 11 rozporządzenia nr 655/2014 przewiduje, że „dłużnik nie jest informowany o wniosku [...] ani też nie ma możliwości złożenia wyjaśnień przed wydaniem nakazu”. Zgodnie bowiem z art. 24, 25 i 28 ust. 1 rozporządzenia doręczenie dłużnikowi następuje dopiero po wykonaniu nakazu przez dany bank. Następnie dłużnik ma prawo, na podstawie art. 33 rozporządzenia, wnieść do sądu wydającego nakaz o uchylenie nakazu. Dłużnik zostanie wysłuchany w ramach tego drugiego etapu postępowania w sprawie nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym (zwanego dalej „etapem weryfikacji”).
23. Niemniej jednak w tych skądinąd dobrze przemyślanych ramach, spory powstają, gdy sądy krajowe, takie jak Landesgericht für Zivilrechtssachen Wien (sąd okręgowy do spraw cywilnych w Wiedniu), rozpoznają wnioski o wydanie nakazu zabezpieczenia, ale pozostają niepewne co do wykładni wymogów określonych w rozporządzeniu nr 655/2014, w tym warunków określonych w art. 7 i chcą uzyskać od Trybunału wyjaśnienia w tym zakresie w ramach postępowania prejudycjalnego przewidzianego w art. 267 TFUE.
24. Wydaje się logiczne, że sądy krajowe, tak jak sąd odsyłający w niniejszej sprawie, chciałyby uzyskać takie wyjaśnienia na etapie wydawania nakazu przed podjęciem decyzji o wydaniu nakazu zabezpieczenia (tym bardziej, że zgodnie z art. 17 ust. 1 rozporządzenia nr 655/2014 mają one obowiązek zbadania, czy wymogi te są na tym etapie spełnione). Ponadto sądy te są w pełni uprawnione do wystąpienia na tym etapie z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym(14). Problem polega jednak na tym, że wystąpienie z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na tym etapie może naruszyć niezbędną poufność rozpatrywanego wniosku o wydanie nakazu zabezpieczenia, co stanowi niezamierzoną konsekwencję przepisów proceduralnych regulujących postępowanie prejudycjalne przed Trybunałem.
25. Dokładniej rzecz ujmując, przypominam, że zgodnie z art. 23 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zwanego dalej „statutem”), w przypadku gdy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został złożony przez sąd krajowy, „strony [w postępowaniu głównym]” są zawiadamiane o postanowieniu odsyłającym przez sekretariat Trybunału. Ponadto zgodnie z art. 23 akapit drugi statutu i art. 96 § 1 lit. a) regulaminu postępowania przed Trybunałem te same „strony” mają prawo do przedstawienia Trybunałowi uwag. Jeżeli chodzi o krajowe postępowania dotyczące nakazu zabezpieczenia na podstawie rozporządzenia nr 655/2014, termin „strony sprawie głównej” wyraźnie obejmuje dłużnika.
26. W odniesieniu do tej ostatniej kwestii mam świadomość, że co do postępowań na szczeblu krajowym, co do zasady, tożsamość „stron w sprawie głównej” jest określana w świetle mających zastosowanie krajowych uregulowań proceduralnych i logicznie rzecz biorąc, (jeśli chodzi o kwestię prawa krajowego) przez sąd odsyłający (jak przewiduje art. 97 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem)(15). Niemniej jednak procedury dotyczące nakazu zabezpieczenia charakteryzują się tym, że są regulowane głównie jednolitymi uregulowaniami proceduralnymi ustanowionymi w prawie Unii w rozporządzeniu nr 655/2014. W związku z tym identyfikację „stron” należy ustalać zgodnie z tymi zasadami. Ponieważ przepisy te stanowią część prawa Unii, do Trybunału należy dokonanie jednolitej wykładni w celu zapewnienia spójności między państwami członkowskimi(16).