19 W kontekście niniejszej sprawy sąd odsyłający wskazuje, że w roku szkolnym 2020/2021 ZT była zatrudniona na zastępstwo na czas trwania roku szkolnego. W związku z tym nie ulega wątpliwości, że ma ona prawo do omawianej karty elektronicznej ten rok.
20 Co się tyczy wniosku ZT dotyczącego roku szkolnego 2021/2022, który jako jedyny ma znaczenie dla niniejszego odesłania prejudycjalnego, sąd odsyłający wyjaśnia, że ZT łączyła szereg zastępstw krótkoterminowych realizowanych na podstawie odrębnych umów.
21 W związku z tym, w świetle wspomnianego wyżej orzecznictwa Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego), sąd odsyłający stoi na stanowisku, że ZT nie była uprawniona do korzystania z rozpatrywanej karty elektronicznej w roku szkolnym 2021/2022.
22 Sąd odsyłający jest jednak skłonny uznać, że odmowa przyznania ZT spornej karty elektronicznej stoi w sprzeczności z klauzulą 4 porozumienia ramowego, zgodnie z jej wykładnią dokonaną przez Trybunał, w szczególności w postanowieniu z dnia 18 maja 2022 r., Ministero dell’istruzione (Karta elektroniczna) (C‑450/21, niepublikowanym, EU:C:2022:411).
23 Sąd odsyłający zauważył w tym względzie, że zadania i obowiązki wykonywane przez ZT w roku szkolnym 2021/2022 były takie same jak zadania i obowiązki jej współpracowników – nauczycieli mianowanych zatrudnionych na czas nieokreślony. Ponadto nauczyciele niemianowani pracujący na zastępstwo, tacy jak ZT, są zatrudniani w drodze naboru z list rezerwy kadrowej nauczycieli posiadających kwalifikacje zawodowe wymagane zgodnie z prawem krajowym. Podlegają oni również tym samym obowiązkom w stosunku do uczniów i tym samym obowiązkom w zakresie kształcenia co nauczyciele mianowani zatrudnieni na czas nieokreślony.
24 Zdaniem tego sądu nauczyciele niemianowani zatrudnieni w ramach zastępstwa uczestniczą w okresie obowiązywania ich umowy w realizacji planu kształcenia i uczenia się w taki sam sposób jak nauczyciele zatrudnieni na czas określony. Z samej swej istoty planowanie nauczania jest okolicznością poprzedzającą prowadzenie zajęć przez wszystkich nauczycieli, w tym tych, którzy są zatrudnieni na zastępstwo, niezależnie od rodzaju tego zastępstwa. Sąd odsyłający wyjaśnia, że wszyscy nauczyciele zatrudnieni w ramach zastępstwa są w okresie swojego zatrudnienia również członkami rady pedagogicznej.
25 Wspomniany sąd uważa ponadto, że związek między rozpatrywaną kartą elektroniczną a rocznym cyklem nauczania jest hipotetyczny, w szczególności w zakresie, w jakim związek ten zależy od woli nauczyciela, który może wydać daną kwotę w danym roku szkolnym, ale nie musi tego robić. Taki związek nie znajduje zresztą żadnych podstaw w brzmieniu art. 1 ust. 121 ustawy nr 107/2015, ponieważ zawarte w tym przepisie odniesienie do trzyletniego planu dotyczącego oferty edukacyjnej bardziej odnosi się do oferty kursów przeznaczonych dla ogółu ludności niż ma związek z kształceniem nauczycieli.
26 Sąd odsyłający uważa zatem, że w świetle ogólnych celów leżących u podstaw wprowadzenia tej karty dyskryminujące – i sprzeczne z zasadą pro rata temporis – jest całkowite wykluczenie możliwości przyznania tej karty niektórym nauczycielom niemianowanym wyłącznie na podstawie okresu ich zatrudnienia, zwłaszcza że w praktyce zastępstwa krótkoterminowe mogą w trakcie roku szkolnego osiągnąć łączny okres odpowiadający zastępstwom na czas trwania roku szkolnego.
27 W tych okolicznościach Tribunale di Lecce (sąd w Lecce) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy klauzulę 4 [porozumienia ramowego] należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie ograniczeniu przyznawania karty [elektronicznej], o której mowa w art. 1 ust. 121 i nast. [ustawy nr 107/2015], opartemu na czasie trwania samego zastępstwa?
2) Czy w świetle wspomnianej wyżej klauzuli 4 można uznać, że niewystarczające zasoby personelu – odpowiadające przypadkom przewidzianym w art. 4 ust. 1, 2 lub 3 ustawy nr 124/99 – które ma »uzupełnić« indywidualny nauczyciel zatrudniony w ramach zastępstwa, stanowią »powody o charakterze obiektywnym«, które mogą wykluczyć istnienie dyskryminacji?
3) Czy fakt wykonywania – w tym samym roku szkolnym – pracy w charakterze nauczyciela zatrudnionego w ramach tymczasowego zastępstwa w różnych szkołach na podstawie kilku różnych umów o pracę na tymczasowe zastępstwo może zostać uznany za powód o charakterze obiektywnym w rozumieniu klauzuli 4 [porozumienia ramowego]?
4) Czy w każdym razie należy uznać, że ocena porównywalności nauczycieli zatrudnionych na czas określony i nauczycieli zatrudnionych na czas nieokreślony powinna być dokonywana ex ante, czy też powinna ona uwzględniać rzeczywisty czas trwania pracy w ramach zastępstwa wykonywanej w ciągu roku (na przykład, gdy nauczyciel zatrudniony w ramach zastępstwa pracował, aczkolwiek na podstawie kilku umów, przez okres, który nie różni się od okresu pracy nauczyciela zatrudnionego w ramach zastępstwa [do końca roku szkolnego])?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
28 Poprzez swoje cztery pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy klauzulę 4 pkt 1 porozumienia ramowego należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez krajowy sąd najwyższy, które zastrzegają prawo do korzystania z karty elektronicznej o wartości nominalnej 500 EUR rocznie, pozwalającej na zakup różnego rodzaju towarów i usług mających na celu wspieranie ustawicznego kształcenia nauczycieli, dla nauczycieli mianowanych oraz nauczycieli niemianowanych, którzy realizują zastępstwa na czas trwania roku szkolnego, z wyłączeniem nauczycieli niemianowanych realizujących zastępstwa krótkoterminowe.
W przedmiocie dopuszczalności
29 Rząd włoski twierdzi, że zadane pytania są niedopuszczalne ze względu na to, iż zdaniem sądu odsyłającego nie ma wątpliwości, że w świetle klauzuli 4 porozumienia ramowego art. 1 ust. 121 i nast. ustawy nr 107/2015 należy interpretować w taki sposób, aby umożliwić przyznanie rozpatrywanej karty elektronicznej również nauczycielom realizującym zastępstwa krótkoterminowe. W tych okolicznościach sąd ten powinien był dokonać wykładni tych przepisów prawa krajowego zgodnej z prawem Unii, zamiast zadawać pytania prejudycjalne, w ramach których w rzeczywistości zwraca się on do Trybunału o rozstrzygnięcie wewnętrznego konfliktu orzeczniczego dotyczącego zasadności, w świetle prawa Unii, orzecznictwa Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego), które zresztą sąd odsyłający błędnie interpretuje jako rozstrzygające kwestię tego, czy owi nauczyciele są uprawnieni do otrzymania rozpatrywanej karty elektronicznej.
30 W tym względzie należy najpierw przypomnieć, że nic nie stoi na przeszkodzie temu, by sąd krajowy wystąpił do Trybunału z pytaniem prejudycjalnym, na które odpowiedź, zdaniem jednej ze stron w postępowaniu głównym, nie budzi żadnych racjonalnych wątpliwości. Tak więc nawet przy założeniu, że tak jest, wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zawierający takie pytania nie staje się przez to niedopuszczalny (wyrok z dnia 17 października 2024 r., Lufoni, C‑322/23, EU:C:2024:900, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).
31 Dalej należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem art. 267 TFUE przyznaje sądom krajowym jak najszersze uprawnienie do wystąpienia do Trybunału, jeśli uznają one, że w zawisłej przed nimi sprawie pojawiły się pytania związane z wykładnią przepisów prawa Unii wymagające udzielenia odpowiedzi w celu rozstrzygnięcia rozpatrywanego przez te sądy sporu. Tak więc sąd, który nie orzeka w ostatniej instancji, powinien mieć swobodę wystąpienia do Trybunału z nurtującymi go zagadnieniami, jeśli uzna, że ocena prawna dokonana przez wyższą instancję, nawet rangi konstytucyjnej, mogłaby doprowadzić go do wydania orzeczenia sprzecznego z prawem Unii (wyrok z dnia 18 maja 2021 r., Asociaţia „Forumul Judecătorilor din România” i in., C‑83/19, C‑127/19, C‑195/19, C‑291/19, C‑355/19 i C‑397/19, EU:C:2021:393, pkt 133 i przytoczone tam orzecznictwo).
32 Wreszcie do Trybunału nie należy orzekanie w przedmiocie wykładni przepisów krajowych, gdyż taka wykładnia należy do wyłącznej właściwości sądów krajowych, a Trybunał nie może zastępować swoją oceną oceny sądu krajowego w kwestii kierunku nadawanego orzecznictwu przez sądy krajowe (wyrok z dnia 8 września 2011 r., Rosado Santana, C‑177/10, EU:C:2011:557, pkt 60).
33 W niniejszej sprawie sąd odsyłający uważa, że wykładnia klauzuli 4 porozumienia ramowego jest konieczna do rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym, zważywszy na mające zastosowanie do tego sporu orzecznictwo Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego), które zdaniem sądu odsyłającego narusza tę klauzulę.
34 W tych okolicznościach, w świetle orzecznictwa przypomnianego w pkt 30–32 niniejszego wyroku, argumentacja rządu włoskiego przedstawiona w pkt 29 niniejszego wyroku nie może podważyć dopuszczalności pytań prejudycjalnych.
35 W związku z powyższym pytania te są dopuszczalne.
Co do istoty
36 Należy przypomnieć, że w pkt 48 postanowienia z dnia 18 maja 2022 r., Ministero dell’istruzione (Karta elektroniczna) (C‑450/21, niepublikowanego, EU:C:2022:411), Trybunał orzekł, iż klauzulę 4 porozumienia ramowego należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które zastrzegają jedynie dla stałych pracowników dydaktycznych ministerstwa, z wyłączeniem pracowników dydaktycznych zatrudnionych na czas określony, korzyść finansową w wysokości 500 EUR rocznie, przyznawaną w celu wspierania ustawicznego kształcenia nauczycieli i podnoszenia ich kwalifikacji zawodowych za pomocą karty elektronicznej, która może być wykorzystywana do zakupu różnych służących temu towarów i usług.
37 W niniejszej sprawie postępowanie główne dotyczy tych samych uregulowań krajowych co uregulowania rozpatrywane w sprawie, w której wydano tamto postanowienie, a mianowicie art. 1 ust. 121 i nast. ustawy nr 107/2015, który przewiduje wprowadzenie „karty elektronicznej w celu doskonalenia zawodowego i kształcenia nauczycieli mianowanych […] wszystkich szczebli […], której wartość nominalna wynosi 500 EUR rocznie w odniesieniu do każdego roku szkolnego”.
38 Sąd odsyłający wyjaśnia, że z orzecznictwa Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego, Włochy), późniejszego w stosunku do tamtego postanowienia, odnoszącego się do tych uregulowań, wynika, że rozpatrywana karta elektroniczna musi być jednak obecnie przyznawana również nauczycielom niemianowanym realizującym zastępstwo na czas trwania roku szkolnego, których działalność mieści się zatem w ramach nauczania rocznego. Natomiast zgodnie z tym orzecznictwem nauczyciele niemianowani zatrudnieni na zastępstwa krótkoterminowe, tacy jak ZT, nie są uprawnieni do otrzymania tej karty – ze względu na to, że ich praca nie mieści się w takich ramach.
39 W tym względzie w pierwszej kolejności należy przypomnieć, że porozumienie ramowe ma zastosowanie do ogółu pracowników świadczących pracę za wynagrodzeniem w ramach łączącego ich z pracodawcą stosunku pracy na czas określony [postanowienie z dnia 18 maja 2022 r., Ministero dell’istruzione (Karta elektroniczna), C‑450/21, niepublikowane, EU:C:2022:411, pkt 30; wyrok z dnia 20 lutego 2024 r., X (Brak wskazania przyczyny wypowiedzenia), C‑715/20, EU:C:2024:139, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo].
40 W niniejszej sprawie, z uwagi na to, że jak wynika z postanowienia odsyłającego, ZT, która w roku szkolnym 2021/2022 pracowała na kilku zastępstwach krótkoterminowych w charakterze nauczyciela niemianowanego, była zatrudniona w tym charakterze na podstawie jednej lub kilku umów o pracę na czas określony w rozumieniu klauzuli 2 pkt 1 porozumienia ramowego w związku z jego klauzulą 3 pkt 1, spór w postępowaniu głównym jest objęty zakresem stosowania tego porozumienia ramowego.
41 W drugiej kolejności ustanowiony w klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego zakaz mniej korzystnego traktowania pracowników zatrudnionych na czas określony w porównaniu z pracownikami zatrudnionymi na czas nieokreślony dotyczy warunków zatrudnienia pracowników.
42 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w celu ustalenia, czy przepis krajowy jest objęty pojęciem „warunków pracy” w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego, decydującym kryterium jest właśnie kryterium zatrudnienia, a mianowicie stosunek pracy nawiązany między pracownikiem a jego pracodawcą [postanowienie z dnia 18 maja 2022 r., Ministero dell’istruzione (Karta elektroniczna), C‑450/21, niepublikowane, EU:C:2022:411, pkt 33; wyrok z dnia 20 lutego 2024 r., X (Brak wskazania przyczyny wypowiedzenia), C‑715/20, EU:C:2024:139, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo].
43 W niniejszej sprawie, jak stwierdza sąd odsyłający, należy przypomnieć, że w świetle oceny dokonanej w pkt 36–38 postanowienia z dnia 18 maja 2022 r., Ministero dell’istruzione (Karta elektroniczna) (C‑450/21, niepublikowanego, EU:C:2022:411), rozpatrywaną kartę elektroniczną należy uznać za objętą pojęciem „warunków zatrudnienia” w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego.
44 W trzeciej kolejności zgodnie z celem, jakim jest wyeliminowanie dyskryminacji między pracownikami zatrudnionymi na czas określony a tymi zatrudnionymi na czas nieokreślony, w klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego ustanowiono, w odniesieniu do warunków zatrudnienia, zakaz traktowania pracowników zatrudnionych na czas określony w sposób mniej korzystny niż porównywalnych pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony jedynie z tego powodu, że pracują oni na czas określony, chyba że odmienne traktowanie jest uzasadnione obiektywnymi powodami [zob. podobnie postanowienie z dnia 18 maja 2022 r., Ministero dell’istruzione (Karta elektroniczna), C‑450/21, niepublikowane, EU:C:2022:411, pkt 39; wyrok z dnia 20 lutego 2024 r., X (Brak wskazania przyczyny wypowiedzenia), C‑715/20, EU:C:2024:139, pkt 42, 45 i przytoczone tam orzecznictwo].
45 W tym względzie należy stwierdzić, że zasada niedyskryminacji została wprowadzona w życie i skonkretyzowana w porozumieniu ramowym jedynie w odniesieniu do odmiennego traktowania pracowników zatrudnionych na czas określony i pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony znajdujących się w porównywalnej sytuacji [postanowienie z dnia 18 maja 2022 r., Ministero dell’istruzione (Karta elektroniczna), C‑450/21, niepublikowane, EU:C:2022:411, pkt 40; wyrok z dnia 5 czerwca 2018 r., Grupo Norte Facility, C‑574/16, EU:C:2018:390, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo].
46 W tym względzie, co się tyczy, po pierwsze, istnienia odmiennego traktowania w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego, z uzasadnienia postanowienia odsyłającego, przypomnianego w pkt 38 niniejszego wyroku, wynika, że z rozpatrywanej karty elektronicznej mogą korzystać nie tylko wszyscy nauczyciele mianowani zatrudnieni na czas nieokreślony, lecz również nauczyciele niemianowani zatrudnieni na czas określony, jeżeli realizują oni zastępstwa na czas trwania roku szkolnego, z wyłączeniem nauczycieli niemianowanych zatrudnionych na czas określony, którzy realizują zastępstwa krótkoterminowe.
47 Rząd włoski wnioskuje z tego, że pytania prejudycjalne nie dotyczą w rzeczywistości odmiennego traktowania pracowników zatrudnionych na czas określony i pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony, lecz dwóch kategorii pracowników zatrudnionych na czas określony, która to kwestia jest wyłączona z zakresu stosowania porozumienia ramowego.
48 W tym względzie należy jednak uściślić z jednej strony, że kładąc nacisk na to ostatnie odmienne traktowanie, sąd odsyłający zamierza jedynie wyjaśnić, że o ile mniej korzystne traktowanie będące przedmiotem sprawy, która doprowadziła do wydania postanowienia z dnia 18 maja 2022 r., Ministero dell’istruzione (Karta elektroniczna) (C‑450/21, niepublikowanego, EU:C:2022:411), w odniesieniu do nauczycieli niemianowanych realizujących zastępstwa na czas trwania roku szkolnego zostało wyeliminowane, o tyle jednak utrzymuje się ono w odniesieniu do nauczycieli niemianowanych realizujących zastępstwa krótkoterminowe. Tym samym jedynie częściowe wyeliminowanie odmiennego traktowania nauczycieli mianowanych zatrudnionych na czas nieokreślony względem nauczycieli niemianowanych zatrudnionych na czas określony oznacza, że część nauczycieli niemianowanych zawsze będzie ofiarami odmiennego traktowania w porównaniu do nauczycieli mianowanych.
49 Z drugiej strony Trybunał orzekł, że z brzmienia klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego wynika, iż wystarczy, aby dani pracownicy zatrudnieni na czas określony byli traktowani w sposób mniej korzystny niż pracownicy zatrudnieni na czas nieokreślony znajdujący się w porównywalnej sytuacji, aby ci pierwsi pracownicy mieli podstawy powołania się na tę klauzulę (wyrok z dnia 20 czerwca 2019 r., Ustariz Aróstegui, C‑72/18, EU:C:2019:516, pkt 31).
50 Wynika z tego, że istnienia odmiennego traktowania w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego nie można wykluczyć z tego tylko powodu, że dotyczy ono jedynie części pracowników zatrudnionych na czas określony, gdyż w przeciwnym razie doszłoby do nieuzasadnionego ograniczenia zakresu stosowania ochrony przed dyskryminacją przyznanej przez to postanowienie, która to ochrona, zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 39 niniejszego wyroku oraz jak wskazała Komisja Europejska, musi mieć zastosowanie do wszystkich pracowników zatrudnionych na czas określony.
51 W tych okolicznościach uregulowania krajowe, takie jak to rozpatrywane w postępowaniu głównym, wprowadzają odmienne traktowanie na niekorzyść nauczycieli niemianowanych zatrudnionych na czas określony, realizujących zastępstwa krótkoterminowe, w stosunku do nauczycieli mianowanych zatrudnionych na czas nieokreślony.
52 W związku z tym należy, po drugie, zbadać, czy ci nauczyciele niemianowani, którzy pracują na zastępstwach krótkoterminowych, znajdują się w sytuacji porównywalnej z sytuacją zainteresowanych nauczycieli mianowanych.
53 W tym względzie, aby ocenić, czy zainteresowane osoby wykonują pracę identyczną lub podobną w rozumieniu porozumienia ramowego, należy, zgodnie z jego klauzulą 3 pkt 2 i klauzulą 4 pkt 1, ustalić, czy zważywszy na określony zbiór czynników, takich jak charakter pracy, warunki kształcenia i warunki pracy, można uznać, że osoby te znajdują się w porównywalnej sytuacji [postanowienie z dnia 18 maja 2022 r., Ministero dell’istruzione (Karta elektroniczna), C‑450/21, niepublikowane, EU:C:2022:411, pkt 41; wyrok z dnia 20 lutego 2024 r., X (Brak wskazania przyczyny wypowiedzenia), C‑715/20, EU:C:2024:139, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo].
54 W niniejszej sprawie sąd odsyłający wskazuje na szereg okoliczności przemawiających za tym, że nauczyciele niemianowani realizujący zastępstwa krótkoterminowe, tacy jak ZT, i nauczyciele mianowani znajdują się w porównywalnej sytuacji.
55 Sąd ten podkreśla bowiem, że w roku szkolnym 2021/2022 ZT realizowała szereg zastępstw krótkoterminowych, obejmujących okresy od kilku tygodni do kilku miesięcy, podczas których wykonywała te same zadania i obowiązki co nauczyciele mianowani zatrudnieni w danych placówkach szkolnych. Dodaje on, że nauczyciele niemianowani podlegają tym samym obowiązkom wobec uczniów oraz tym samym obowiązkom w zakresie kształcenia co zainteresowani nauczyciele mianowani, niezależnie od rodzaju zastępstwa, jakie realizują.
56 Z powyższego wynika, że obowiązki nauczycieli niemianowanych, takich jak ZT, wykonywane w ramach ich zastępstw krótkoterminowych wydają się co do zasady porównywalne z obowiązkami nauczycieli mianowanych.
57 Porównywalnego charakteru ich obowiązków nie może a priori podważyć sama okoliczność, że – jak w istocie podnosi rząd włoski – jedynie nauczyciele mianowani i nauczyciele niemianowani, którzy na czas trwania roku szkolnego wykonują zastępstwa w trakcie wakacji szkolnych w dniach między 30 czerwca a 31 sierpnia, prowadzą „działalność o charakterze kolegialnym”, w tym zajęcia wyrównawcze, które wymagają szczególnych umiejętności.
58 Po pierwsze bowiem, zgodnie z tą argumentacją „działalność o charakterze kolegialnym” nie jest wykonywana przez nauczycieli niemianowanych, którzy realizują zastępstwa na czas trwania roku szkolnego do momentu zakończenia zajęć dydaktycznych, czyli do dnia 30 czerwca roku szkolnego, podczas gdy na gruncie uregulowań krajowych, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny), owi nauczyciele niemianowani mają prawo do rozpatrywanej karty elektronicznej, skutkiem czego, jak się wydaje, są oni uznawani za znajdujących się w sytuacji porównywalnej z sytuacją nauczycieli mianowanych.
59 W tym względzie z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, nie wynika zresztą, aby ta „działalność o charakterze kolegialnym” zajmowała dominujące miejsce w ramach wykonywania obowiązków przez nauczycieli niemianowanych realizujących zastępstwa w trakcie roku szkolnego, w szczególności w porównaniu do ich działalności dydaktycznej.
60 Po drugie, nic nie wskazuje na to, by ewentualnie krótkotrwały i okazjonalny charakter niektórych zastępstw, które mogą być realizowane przez nauczycieli niemianowanych, takich jak ZT, mógłby istotnie zmienić obowiązki tych nauczycieli, a nawet charakter ich pracy jako nauczycieli lub warunki, w jakich ją wykonują. Dokonanie oceny w tym względzie należy jednakże do sądu odsyłającego, który jako jedyny dysponuje wszystkimi istotnymi informacjami (zob. podobnie wyrok z dnia 30 listopada 2023 r., Ministero dell’Istruzione i INPS, C‑270/22, EU:C:2023:933, pkt 68).
61 W związku z tym sąd odsyłający nie musi brać pod uwagę całkowitego – rzeczywistego lub przewidywanego – czasu trwania kolejnych zastępstw krótkoterminowych, ponieważ sam czas pracy, na jaki zatrudniono osobę w charakterze pracownika zatrudnionego na czas określony, nie stanowi jednego z czynników istotnych dla oceny porównywalnego charakteru obowiązków wykonywanych przez zainteresowane osoby, o której to ocenie mowa w pkt 53 niniejszego wyroku.
62 Po trzecie, należy ustalić, czy ewentualne odmienne traktowanie pracowników zatrudnionych na czas określony i pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony znajdujących się w porównywalnych sytuacjach może być uzasadnione „powodami o charakterze obiektywnym” w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego.
63 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojęcie „powodów o charakterze obiektywnym” w rozumieniu tej klauzuli 4 pkt 1 wymaga, by stwierdzone odmienne traktowanie było uzasadnione istnieniem szczegółowo określonych i konkretnych okoliczności charakteryzujących warunek zatrudnienia, do którego się ono odnosi, w szczególnym kontekście, w jaki się ono wpisuje, oraz w oparciu o obiektywne i przejrzyste kryteria, tak aby ustalić, czy to odmienne traktowanie odpowiada rzeczywistej potrzebie, czy może prowadzić do osiągnięcia realizowanego celu i czy jest do tego niezbędne. Wspomniane okoliczności mogą w szczególności wynikać ze szczególnego charakteru zadań, dla których wykonania zawarto umowy na czas określony, oraz z ich swoistych cech lub, w danym przypadku, z realizacji uzasadnionego celu polityki społecznej państwa członkowskiego [postanowienie z dnia 18 maja 2022 r., Ministero dell’istruzione (Karta elektroniczna), C‑450/21, niepublikowane, EU:C:2022:411, pkt 45; wyrok z dnia 20 lutego 2024 r., X (Brak wskazania przyczyny wypowiedzenia), C‑715/20, EU:C:2024:139, pkt 59 i przytoczone tam orzecznictwo].
64 W niniejszej sprawie z uzasadnienia postanowienia odsyłającego, dotyczącego orzecznictwa Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego), o którym mowa w pkt 15–18 niniejszego wyroku, wynika, że odmienne traktowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym jest uzasadnione celem realizowanym przez rozpatrywaną kartę elektroniczną, polegającym, zgodnie z wyborem włoskiego ustawodawcy, na wspieraniu wyłącznie nauczania realizowanego w cyklu rocznym i na uznaniu, że obowiązki dydaktyczne wykonywane przez nauczycieli niemianowanych wykonujących zastępstwa krótkoterminowe nie mieszczą się w tych ramach.
65 Rząd włoski dodaje w tym kontekście, że to odmienne traktowanie wynika ze szczególnego charakteru zadań wykonywanych w ramach zastępstw krótkoterminowych, ponieważ zainteresowani nauczyciele mogą być zatrudniani nawet na niewielką liczbę godzin tygodniowo i w kilku różnych placówkach w celu nauczania często różnych przedmiotów, poza rocznym programem nauczania. Rząd ten powołuje się również na względy budżetowe.
66 W tym względzie należy przypomnieć, że państwa członkowskie dysponują szerokim zakresem uznania nie tylko przy wyborze sposobu osiągnięcia jednego celu spośród innych w dziedzinie polityki społecznej i zatrudnienia, lecz również przy definiowaniu środków mogących go zrealizować (wyrok z dnia 17 marca 2021 r., Consulmarketing, C‑652/19, EU:C:2021:208, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo).
67 Jednakże, po pierwsze, przy założeniu, że uregulowanie krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym rzeczywiście ma na celu wspieranie szczególnie i wyłącznie nauczania szkolnego organizowanego w cyklu rocznym, konieczne jest jeszcze, aby odmienne traktowanie nauczycieli mianowanych zatrudnionych na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony i nauczycieli niemianowanych pełniących krótkoterminowe zastępstwa w ramach stosunku pracy na czas określony odpowiadało rzeczywistej potrzebie i nie wynikało w rzeczywistości z wyboru zbliżonego do kryterium, które w sposób ogólny i abstrakcyjny odnosi się wyłącznie do samego czasu trwania zatrudnienia [zob. podobnie wyrok z dnia 20 lutego 2024 r., X (Brak wskazania przyczyny wypowiedzenia), C‑715/20, EU:C:2024:139, pkt 63], czego ustalenie należy do sądu odsyłającego.
68 Przyznanie bowiem, że sam tymczasowy charakter stosunku zatrudnienia wystarcza do uzasadnienia odmiennego traktowania pracowników zatrudnionych na czas określony i pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony, pozbawiłoby cele dyrektywy 1999/70 oraz porozumienia ramowego ich istoty i utrwaliłoby utrzymywanie się sytuacji niekorzystnej dla pracowników zatrudnionych na czas określony [wyrok z dnia 20 czerwca 2019 r., Ustariz Aróstegui, C‑72/18, EU:C:2019:516, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo; a także postanowienie z dnia 18 maja 2022 r., Ministero dell’istruzione (Karta elektroniczna), C‑450/21, niepublikowane, EU:C:2022:411, pkt 46].
69 Po drugie, w każdym razie oprócz tego, że takie odmienne traktowanie musi odpowiadać rzeczywistej potrzebie, powinno ono umożliwiać osiągnięcie zamierzonego celu i być do tego niezbędne. Ponadto cel ten powinien być realizowany w sposób spójny i systematyczny [wyrok z dnia 20 lutego 2024 r., X (Brak wskazania przyczyny wypowiedzenia), C‑715/20, EU:C:2024:139, pkt 65 i przytoczone tam orzecznictwo].
70 W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że jak wskazano już w pkt 55 niniejszego wyroku, zadania wykonywane przez nauczycieli niemianowanych realizujących zastępstwa krótkoterminowe nie różnią się zasadniczo od zadań wykonywanych przez nauczycieli mianowanych. Sąd odsyłający podkreśla ponadto, że nauczyciele niemianowani uczestniczą również w „realizacji etapu kształcenia i uczenia się”.
71 Wynika z tego, że wbrew temu, co twierdzi rząd włoski, nauczyciele niemianowani realizujący zastępstwa krótkoterminowe wydają się prowadzić działalność dydaktyczną, podobnie jak zastępowani przez nich nauczyciele mianowani, która to działalność wpisuje się w program roku szkolnego danych placówek szkolnych, i to przez cały okres ich zatrudnienia. W związku z tym, jak wskazała również Komisja, w świetle celu polegającego na poprawie jakości kształcenia rocznego wykluczenie z możliwości korzystania z rozpatrywanej karty elektronicznej nauczycieli zatrudnionych na zastępstwa krótkoterminowe wydaje się niespójne.
72 W tym kontekście należy również zauważyć, w odniesieniu do cech warunku zatrudnienia rozpatrywanego w postępowaniu głównym, że zdaniem sądu odsyłającego, biorąc pod uwagę brzmienie art. 1 ust. 121 ustawy nr 107/2015, rozpatrywana karta elektroniczna może być wykorzystywana do zakupu szerokiej gamy towarów i usług przyczyniających się, ogólnie rzecz biorąc, do działalności dydaktycznej, a nie tylko do zakupu towarów i usług konkretnie związanych ze szczególnymi zadaniami, których wykonywanie może być zastrzeżone dla nauczycieli mianowanych.
73 Ponadto odmienne traktowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym wydaje się wykraczać poza to, co jest konieczne do osiągnięcia zamierzonego celu, ponieważ wszyscy nauczyciele mianowani mają prawo do otrzymania omawianej karty elektronicznej, niezależnie od tego, czy faktycznie wykonują działalność, która może wpisywać się w roczne ramy nauczania. Ponadto, jak wskazała Komisja, nauczyciele realizujący zastępstwa krótkoterminowe mogą nawet wymagać większego przeszkolenia, gdy są na początku swojej działalności zawodowej lub muszą uczyć różnych przedmiotów w różnych placówkach szkolnych.
74 Co się tyczy konieczności przestrzegania ograniczeń budżetowych, na którą powołał się rząd włoski, wystarczy przypomnieć, że o ile względy budżetowe mogą leżeć u podstaw wyborów w zakresie polityki społecznej państwa członkowskiego i wpływać na charakter lub zakres środków, które państwo to zamierza przyjąć, o tyle nie stanowią one jednak same w sobie celu, do którego osiągnięcia zmierza ta polityka, a tym samym nie mogą uzasadniać stosowania uregulowań krajowych skutkujących odmiennym traktowaniem na niekorzyść pracowników zatrudnionych na czas określony (zob. podobnie wyrok z dnia 26 listopada 2014 r., Mascolo i in., C‑22/13, od C‑61/13 do C‑63/13 i C‑418/13, EU:C:2014:2401, pkt 110 i przytoczone tam orzecznictwo).
75 Należy wreszcie uściślić, że uregulowania krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym nie wydają się opierać na zasadzie pro rata temporis, o której mowa w klauzuli 4 pkt 2 porozumienia ramowego i która została przywołana przez sąd odsyłający, ponieważ wysokość rocznego dodatku przyznawanego w formie rozpatrywanej karty elektronicznej jest niezmienna i nie zależy od rzeczywistego czasu trwania okresów, w których pracowali zainteresowani nauczyciele.
76 W tych okolicznościach uregulowania krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym nie wydają się zgodne z wymogami, o których mowa w pkt 69 niniejszego wyroku, czego ostateczna ocena należy jednak do sądu odsyłającego.
77 W świetle wszystkich powyższych rozważań na zadane pytania należy udzielić następującej odpowiedzi: klauzulę 4 pkt 1 porozumienia ramowego należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez krajowy sąd najwyższy, które zastrzegają prawo do korzystania z karty elektronicznej o wartości nominalnej 500 EUR rocznie, pozwalającej na zakup różnego rodzaju towarów i usług mających na celu wspieranie ustawicznego kształcenia nauczycieli, dla nauczycieli mianowanych oraz nauczycieli niemianowanych, którzy realizują zastępstwa na czas trwania roku szkolnego, z wyłączeniem nauczycieli niemianowanych realizujących zastępstwa krótkoterminowe, chyba że wyłączenie to jest uzasadnione obiektywnymi powodami w rozumieniu tego przepisu. Sam fakt, że działalność tych ostatnich z założenia nie ma trwać do końca roku szkolnego, nie stanowi takiego obiektywnego powodu.
W przedmiocie kosztów
78 Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (dziesiąta izba) orzeka, co następuje:
Klauzulę 4 pkt 1 Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego w dniu 18 marca 1999 r., stanowiącego załącznik do dyrektywy Rady 1999/70/WE z dnia 28 czerwca 1999 r. dotyczącej Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez UNICE, CEEP oraz ETUC,
należy interpretować w ten sposób, że:
stoi ona na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez krajowy sąd najwyższy, które zastrzegają prawo do korzystania z karty elektronicznej o wartości nominalnej 500 EUR rocznie, pozwalającej na zakup różnego rodzaju towarów i usług mających na celu wspieranie ustawicznego kształcenia nauczycieli, dla nauczycieli mianowanych oraz nauczycieli niemianowanych, którzy realizują zastępstwa na czas trwania roku szkolnego, z wyłączeniem nauczycieli niemianowanych realizujących zastępstwa krótkoterminowe, chyba że wyłączenie to jest uzasadnione obiektywnymi powodami w rozumieniu tego przepisu. Sam fakt, że działalność tych ostatnich z założenia nie ma trwać do końca roku szkolnego, nie stanowi takiego obiektywnego powodu.
Podpisy
Top