d) jest rodzicem lub opiekunem zarządzającym rachunkiem bankowym osoby niepełnoletniej
zgodnie z obowiązującym prawem krajowym.
Pojęcia własności i kontroli w kontekście zakazu udostępniania środków finansowych
i zasobów gospodarczych są omówione w części VIII sekcja B”.
21 Zgodnie z pkt 35 dokumentu dotyczącego najlepszych praktyk z 2018 r.:
„Zasadniczo zamrożenie nie powinno mieć wpływu na środki finansowe i zasoby gospodarcze, które nie są własnością wyznaczonych osób i podmiotów ani do nich nie należą, ani nie są przez nie posiadane ani kontrolowane. Zatem na przykład środki finansowe i zasoby
gospodarcze niewyznaczonego pracodawcy wyznaczonej osoby nie są objęte zamrożeniem,
chyba że są kontrolowane lub posiadane przez wyznaczoną osobę. Podobnie nie dotyczy to środków finansowych i zasobów gospodarczych niewyznaczonego podmiotu posiadającego odrębną osobowość prawną od wyznaczonej osoby lub podmiotu, chyba że te środki i zasoby są kontrolowane lub posiadane przez wyznaczoną osobę lub wyznaczony podmiot. Jednakże środki finansowe i zasoby gospodarcze, które są wspólną własnością wyznaczonej osoby lub
wyznaczonego podmiotu i niewyznaczonego podmiotu, są w praktyce w całości objęte
zamrożeniem”.
22 Punkt 62 dokumentu dotyczącego najlepszych praktyk z 2018 r., odnoszący się do własności, stanowi:
„Kryterium, które należy wziąć pod uwagę przy ocenie, czy osoba prawna lub podmiot jest własnością innej osoby lub podmiotu, jest posiadanie więcej niż 50 % praw własności danego podmiotu lub posiadanie w nim udziału większościowego. Jeśli to kryterium jest spełnione, uznaje się, że dana
osoba prawna lub podmiot są własnością innej osoby lub podmiotu”.
23 W przypisie do tego pkt 62 wyjaśniono, że kryterium to jest zgodne z definicją zawartą w rozporządzeniu nr 2580/2001.
24 Punkt 63 dokumentu dotyczącego najlepszych praktyk z 2018 r., odnoszący się do kontroli, stanowi:
Kryteria, które należy wziąć pod uwagę przy ocenie, czy osoba prawna lub podmiot są kontrolowane przez inną osobę lub podmiot, samodzielnie lub zgodnie z umową zawartą z innym udziałowcem lub inną stroną trzecią, mogłyby obejmować m.in.:
a) posiadanie prawa lub korzystanie z uprawnienia do mianowania lub odwoływania większości członków organu administracyjnego, zarządzającego lub nadzorującego takiej osoby prawnej lub podmiotu;
b) wyznaczanie, wyłącznie na podstawie wykonywania swojego prawa głosowania, większości członków organów administracyjnych, zarządzających lub nadzorujących osoby prawnej lub podmiotu, sprawujących swoją funkcję podczas bieżącego lub
poprzedniego roku budżetowego;
c) wyłączne kontrolowanie, zgodnie z umową zawartą z innymi udziałowcami lub członkami danej osoby prawnej lub danego podmiotu, większości praw głosu udziałowców lub członków tej osoby prawnej lub tego podmiotu;
d) posiadanie prawa do wywierania dominującego wpływu na osobę prawną lub podmiot zgodnie z umową zawartą z tą osobą prawną lub podmiotem lub zgodnie z przepisem jej aktu założycielskiego lub umowy spółki, w przypadku gdy prawo regulujące działalność tej osoby prawnej lub podmiotu zezwala, aby podlegała ona takiej umowie lub takiemu przepisowi;
e) posiadanie uprawnienia do wykonywania prawa do wywierania dominującego wpływu określonego w lit. d), nie będąc posiadaczem takiego prawa;
f) posiadanie prawa do korzystania z całości albo części aktywów osoby prawnej lub podmiotu;
g) zarządzanie działalnością prowadzoną przez osobę prawną lub podmiot na jednolitych zasadach, publikując skonsolidowane sprawozdania finansowe;
h) ponoszenie solidarnej odpowiedzialności za zobowiązania finansowe osoby prawnej lub podmiotu lub ich poręczanie.
25 Punkt 64 dokumentu dotyczącego najlepszych praktyk z 2018 r. ma następujące brzmienie:
„Jeżeli którekolwiek z tych kryteriów jest spełnione, uznaje się, że dana osoba prawna lub podmiot są kontrolowane przez inną osobę lub podmiot, chyba że w indywidualnie rozpatrywanych przypadkach można ustalić, że sytuacja taka nie ma miejsca”.
26 Punkt 65 dokumentu dotyczącego najlepszych praktyk z 2018 r.:
„Spełnienie powyższych kryteriów dotyczących własności lub kontroli może w indywidualnie rozpatrywanych przypadkach zostać odrzucone”.
Prawo litewskie
Ustawa z dnia 22 kwietnia 2004 r.
27 Zgodnie z art. 11 ust. 1 Lietuvos Respublikos ekonominių ir kitų tarptautinių sankcijų įgyvendinimo įstatymas (ustawy Republiki Litewskiej o wprowadzaniu w życie międzynarodowych sankcji gospodarczych i innych) z dnia 22 kwietnia 2004 r., (zwanej dalej „ustawą z dnia 22 kwietnia 2004 r.”), w brzmieniu obowiązującym w dniu 18 grudnia 2020 r., w dniu, w którym środki finansowe będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym zostały zamrożone, litewski minister spraw zagranicznych koordynował stosowanie sankcji międzynarodowych w Republice Litewskiej i przekazywał osobom fizycznym i prawnym informacje dotyczące kwestii związanych z tym wdrożeniem.
28 Artykuł 12 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 22 kwietnia 2004 r. stanowił, że służba dochodzeniowa ds. przestępstw finansowych przy ministerstwie spraw wewnętrznych Republiki Litewskiej (zwana dalej „FNTT”), departament celny przy ministerstwie finansów Republiki Litewskiej i Bank Litwy, każdy w zakresie swoich kompetencji, są odpowiedzialne za nadzór nad stosowaniem sankcji finansowych.
29 Artykuł 4 ust. 2 ustawy z dnia 22 kwietnia 2004 r. przewidywał, że w celu skorzystania z wyjątku zainteresowane osoby powinny zwrócić się do organu lub instytucji finansowej wskazanych w art. 12 tej ustawy, a ten organ lub ta instytucja finansowa mogą zastosować ten wyjątek dopiero po uzyskaniu zezwolenia litewskiego ministerstwa spraw zagranicznych.
30 Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 22 kwietnia 2004 r. w brzmieniu obowiązującym w momencie rozpatrywania sprawy w postępowaniu głównym przez sąd odsyłający, a w szczególności art. 10 ust. 1 tej ustawy, stosowanie sankcji międzynarodowych jest koordynowane przez komisję powoływaną przez rząd.
31 Artykuł 11 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 22 kwietnia 2004 r., ze zmianami, przewidywał natomiast, że FNTT, ministerstwo finansów Republiki Litewskiej, departament celny przy ministerstwie finansów Republiki Litewskiej i inne instytucje, każda w zakresie swojej kompetencji, są organami właściwymi do zapewnienia stosowania ograniczeń w dostępie do funduszy i zasobów gospodarczych, ograniczeń w dokonywaniu płatności oraz ograniczeń w dokonywaniu innych operacji finansowych.
Uchwała rządu Republiki Litewskiej nr 535
32 La Lietuvos Respublikos Vyriausybės nutarimu nr. 535 (uchwała rządu Republiki Litewskiej nr 535) z dnia 25 maja 2022 r., zmieniona w dniu 22 maja 2024 r., opisuje procedurę stosowania sankcji międzynarodowych.
33 Punkt 13 tej uchwały przewiduje, że FNTT, wykonując swoje funkcje właściwego organu przewidziane w art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 22 kwietnia 2014 r., koordynuje, monitoruje i zapewnia stosowanie sankcji finansowych w Republice Litewskiej.
34 W szczególności w przypadku gdy FNTT stwierdzi, z własnej inicjatywy lub na podstawie informacji dostarczonych przez właściwe organy innych państw, instytucji finansowych Republiki Litewskiej lub innych podmiotów, zgodnie z kryteriami określonymi w instrumentach regulujących sankcje międzynarodowe, że osoba prawna lub inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej jest własnością podmiotu objętego sankcjami lub jest przez niego kontrolowana, FNTT wydaje zarządzenie w celu nałożenia kar finansowych również na tę osobę prawną lub taką inną organizację, która jest własnością tej osoby prawnej lub jest przez nią kontrolowana lub która nie posiada osobowości prawnej.
35 Wykaz osób prawnych lub innych organizacji nieposiadających osobowości prawnej będących własnością podmiotu objętego sankcjami lub przez niego kontrolowanych, w odniesieniu do których nie powołano, nie sporządzono ani nie zaktualizowano tymczasowego administratora na podstawie wydanych nakazów, udostępnia się publicznie na stronie internetowej FNTT w ciągu 2 dni roboczych od przyjęcia odpowiednich zarządzeń i udostępnia się je podmiotom zarządzającym rejestrami i systemami informacyjnymi państwa.
36 Ponadto FNTT przyjmuje decyzje w sprawie wniosków o zastosowanie wyjątków od ograniczeń i obowiązków przewidzianych w ustawodawstwie dotyczącym sankcji międzynarodowych lub o przyznanie wyłączeń z tych ograniczeń i obowiązków.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
37 EM System jest posiadaczem kilku rachunków bankowych w SEB Bankas i litewskim oddziale AS Citadele banka.
38 W dniu 18 grudnia 2020 r. obie instytucje bankowe, które są pozwanymi w postępowaniu głównym, zamroziły aktywa posiadane na tych rachunkach bankowych ze względu na to, że w dniu 17 grudnia 2020 r. A.V.S. (zwany dalej „udziałowcem umieszczonym w wykazie”), który posiada 50 % udziałów EM System, został umieszczony w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006, zmienionego rozporządzeniem wykonawczym Rady (UE) 2020/2129, z dnia 17 grudnia 2020 r. w sprawie wykonania art. 8a ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 765/2006 dotyczącego środków ograniczających wobec Białorusi (Dz.U. 2020, L 426 I, s. 1) (zwanego dalej „zmienionym załącznikiem I”).
39 W dniu 30 listopada 2021 r. EM System wniósł do Vilniaus miesto apylinkės teismas (sądu rejonowego dla miasta Wilno, Litwa) powództwo o zobowiązanie pozwanych w postępowaniu głównym do wykonania ich zobowiązań umownych, a tym samym o uchylenie zamrożenia aktywów posiadanych na tych rachunkach bankowych.
40 Wyrokiem z dnia 25 stycznia 2023 r. sąd pierwszej instancji oddalił to powództwo ze względu na to, że zgodnie z pkt 63 dokumentu Rady z dnia 24 czerwca 2015 r., zatytułowanego „Najlepsze praktyki [Unii Europejskiej] w zakresie skutecznego wprowadzania w życie środków ograniczających”, w wersji zmienionej w dniu 27 czerwca 2022 r. i pkt 55b wytycznych Rady z 2018 r. jako jedno z kryteriów, które należy wziąć pod uwagę przy ocenie, czy osoba prawna lub podmiot jest kontrolowany przez inną osobę lub podmiot, samodzielnie lub zgodnie z umową zawartą z innym udziałowcem lub inną stroną trzecią, wskazano posiadanie prawa lub korzystanie z uprawnienia do mianowania lub odwoływania większości członków organu administracyjnego, zarządzającego lub nadzorującego takiej osoby prawnej lub podmiotu. Tymczasem w niniejszej sprawie, ponieważ zgodnie ze statutem EM System jego udziałowcy, a mianowicie udziałowiec umieszczony w wykazie i I.S., posiadają każdy 50 % jego udziałów, zarząd tej spółki nie może zostać powołany bez decyzji któregokolwiek z jej udziałowców, sąd pierwszej instancji uznał, że fundusze EM System były kontrolowane przez osobę umieszczoną w wykazie zawartym w zmienionym załączniku I, w związku z czym jej fundusze powinny zostać zamrożone na podstawie art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006.
41 EM System wniósł apelację od tego wyroku do Vilniaus apygardos teismas (sądu okręgowego w Wilnie, Litwa), który postanowieniem z dnia 23 maja 2023 r. oddalił tę apelację. Sąd ten uznał, że sąd pierwszej instancji słusznie orzekł, iż okoliczność, że udziałowiec umieszczony w wykazie posiada 50 % udziałów EM System, pozwala stwierdzić, że jest jego właścicielem i że w związku z tym fundusze tej spółki były kontrolowane przez osobę umieszczoną w wykazie zawartym w zmienionym załączniku I.
42 EM System wniósł skargę kasacyjną od tego postanowienia do Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (sądu najwyższego Litwy), który jest sądem odsyłającym. Sąd ten wyjaśnia na wstępie, że zarządzeniem dyrektora FNTT z dnia 14 października 2022 r. EM System został umieszczony w wykazie podmiotów mających powiązania z osobami objętymi sankcjami i że spółka ta wniosła do Vilniaus apygardos administracinis teismas (regionalnego sądu administracyjnego w Wilnie, Litwa) skargę o stwierdzenie nieważności tego zarządzenia, które nadal obowiązuje.
43 Sąd odsyłający uważa, że w celu ustalenia, czy fundusze osoby prawnej lub podmiotu powinny zostać zamrożone na podstawie art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006, należy zbadać, czy ta osoba prawna lub ten podmiot pozostaje w posiadaniu osoby lub podmiotu objętych sankcjami lub pod ich kontrolą.
44 W tym względzie sąd odsyłający zauważa, że w dniu 18 grudnia 2020 r., czyli w dniu zamrożenia rachunków bankowych EM System przez pozwane w postępowaniu głównym, rozporządzenie nr 765/2006 nie określało kryteriów, które należy uwzględnić w celu ustalenia, czy osoba prawna lub podmiot pozostaje w posiadaniu innej osoby lub innego podmiotu lub pod ich kontrolą. Sąd ten wyjaśnia, po pierwsze, że w mających wówczas zastosowanie wytycznych Rady z 2018 r. w pkt 55a wskazano, iż „posiadanie więcej niż 50 % praw własności danego podmiotu lub posiadanie w nim udziału większościowego” stanowi kryterium, które należy wziąć pod uwagę w celu ustalenia, czy osoba prawna lub podmiot jest własnością innej osoby lub podmiotu. Po drugie, przypis znajdujący się we wspomnianym pkt 55a wskazuje rozporządzenie nr 2580/2001 jako odniesienie. Tymczasem rozporządzenie to definiuje „własność osoby prawnej, grupy lub podmiotu” jako „bycie w posiadaniu 50 % lub więcej praw własności osoby prawnej, grupy lub podmiotu lub posiadanie w nich większościowego udziału”. W tym względzie, kryterium to jest sformułowane w sposób analogiczny do tego w dokumencie Rady z dnia 24 czerwca 2015 r., zatytułowanym „Najlepsze praktyki [Unii Europejskiej] w zakresie skutecznego wprowadzania w życie środków ograniczających”, w wersji z dnia 27 czerwca 2022 r.
45 W tych okolicznościach wspomniany sąd wskazuje, że ma trudności z określeniem kryteriów pozwalających uznać, że osoba prawna, taka jak EM System, pozostaje w posiadaniu osoby lub podmiotu umieszczonych w wykazie znajdującym się w załączniku I do tego rozporządzenia lub pod ich kontrolą. Sąd ten zastanawia się w szczególności, czy posiadanie przez osobę wymienioną w załączniku I do tego rozporządzenia 50 % udziałów spółki, należy uznać za ustanawiające domniemanie, zgodnie z którym osoba posiada lub kontroluje tę spółkę, a jeśli tak, to czy należy domniemywać, że fundusze tej spółki są własnością, pozostają w posiadaniu lub pod kontrolą tej spółki.
46 Sąd odsyłający zastanawia się ponadto nad kwestią, czy domniemanie to może zostać obalone w sprawie takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, w której przedmiotowa spółka wnosi do sądu krajowego o nakazanie instytucjom bankowym wykonania ich zobowiązań umownych, a tym samym o uchylenie zamrożenia jej funduszy ze względu na to, że nie są one wykorzystywane przez osobę umieszczoną w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006 ani na jej rzecz.
47 W tych okolicznościach Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (sąd najwyższy Litwy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy art. 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 765/2006 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku ustalenia, iż osoba wymieniona w załączniku I do rozporządzenia posiada dokładnie 50 % udziałów w spółce, domniemywa się, że fundusze spółki pozostają w posiadaniu, we faktycznym władaniu lub pod kontrolą podmiotu wymienionego w załączniku I do rozporządzenia?
2) W postępowaniu przed sądem krajowym, takim jak postępowanie główne, w przypadku gdy spółka, której fundusze zostały zamrożone, ponieważ dokładnie 50 % jej udziałów posiada osoba wymieniona w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006, zwraca się do sądu o zobowiązanie banków, jako pozwanych, do wykonania umów o prowadzenie rachunku bankowego w sposób umożliwiający tej spółce nieograniczony dostęp do funduszy znajdujących się na jej rachunkach bankowych, czy decyzja banku o zamrożeniu jej funduszy może zostać zakwestionowana w oparciu o argument, że fundusze spółki nie są wykorzystywane przez osobę wymienioną w załączniku I do tego rozporządzenia lub na jej rzecz?
3) Na wypadek udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie drugie: jakie kryteria należy zastosować przy dokonywaniu w takim postępowaniu przed sądem krajowym oceny służącej ustaleniu, czy fundusze nie są wykorzystywane przez osobę wymienioną w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006 lub na jej rzecz? Czy należy przyjąć, że okoliczności takie jak, po pierwsze, odrębność majątku spółki od majątku jej udziałowców; po drugie, fakt, iż prezes zarządu spółki (niebędący osobą wymienioną w załączniku I do rozporządzenia) działa w imieniu spółki; oraz, po trzecie, fakt, iż dostęp do rachunków bankowych spółki jest przyznawany wyłącznie prezesowi zarządu spółki, pozwalają wykluczyć, iż fundusze spółki są wykorzystywane na rzecz osoby wymienionej w załączniku I do rozporządzenia, która posiada dokładnie 50 % udziałów w spółce?
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
W przedmiocie pytania pierwszego
48 Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 765/2006 należy interpretować w ten sposób, że aktywa zdeponowane na rachunkach bankowych spółki, która nie jest umieszczona w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia, lecz której 50 % udziałów pozostaje w posiadaniu osoby umieszczonej w tym wykazie, należy uznać za fundusze będące własnością, pozostające w posiadaniu, we faktycznym władaniu lub pod kontrolą tej osoby, a zatem należy je zamrozić w rozumieniu tego przepisu.
49 Na wstępie należy zauważyć, że w zakresie, w jakim w niniejszej sprawie aktywa EM System zostały zamrożone przez pozwane w postępowaniu głównym na podstawie art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006 ze względu na to, że spółka ta była kontrolowana przez udziałowca umieszczonego w wykazie, jedynie wykładnia tego przepisu ma znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym.
50 Zgodnie z art. 1 pkt 1 lit. b) rozporządzenia nr 765/2006 pojęcie „funduszy” do celów tego rozporządzenia oznacza aktywa finansowe i każdego rodzaju korzyści, w tym między innymi „depozyty złożone w instytucjach finansowych lub innych podmiotach, salda na rachunkach, długi i zobowiązania dłużne;”.
51 Wynika z tego, że aktywa zdeponowane na rachunkach bankowych spółki mogą stanowić „fundusze” w rozumieniu art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006.
W przedmiocie zamrożenia funduszy spółki nieumieszczonej w wykazie znajdującym się w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006
52 W celu udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi należy w pierwszej kolejności odpowiedzieć na pytanie, czy zgodnie z art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006 fundusze spółki, która nie jest umieszczona w wykazie znajdującym się w załączniku I do tego rozporządzenia, mogą zostać zamrożone.
53 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa Unii należy uwzględniać nie tylko jego brzmienie, lecz także jego kontekst oraz cele regulacji, której część on stanowi (wyroki z dnia 6 października 1982 r., Cilfit i in., 283/81, EU:C:1982:335, pkt 20, a także z dnia 4 września 2025 r., Kwizda Pharma II, C‑451/24, EU:C:2025:663, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo).
54 Z brzmienia art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006 wynika, że „[z]amraża się wszystkie fundusze i zasoby gospodarcze będące własnością, pozostające w posiadaniu, we faktycznym władaniu lub pod kontrolą osób fizycznych lub prawnych, podmiotów i organów określonych w załączniku I”.
55 Z brzmienia art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006 nie wynika w żaden sposób, że posiadanie, faktyczne władanie lub kontrola środków finansowych i zasobów gospodarczych musi koniecznie mieć charakter bezpośredni, w taki sposób aby wykluczone zostały sytuacje, w których takie posiadanie, faktyczne władanie lub kontrola byłoby realizowane pośrednio, w szczególności poprzez osobę prawną, podmiot lub organ lub łańcuch osób prawnych, podmiotów lub organów, i że to właśnie te ostatnie muszą koniecznie zostać umieszczone w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia.
56 Przeciwnie, z brzmienia tego przepisu można wywnioskować, że dotyczy on różnorodnych stosunków prawnych między osobą, podmiotem lub organem umieszczonymi w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia a rozpatrywanymi funduszami i zasobami gospodarczymi, począwszy od najbardziej kompletnego stosunku prawnego, jakim jest stosunek własności, po sytuacje, w których osoba, podmiot lub organ mogą sprawować faktyczną kontrolę nad tymi funduszami i zasobami, i to w sposób bezpośredni lub pośredni.
57 Z wykładni językowej art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006 wynika zatem, że zamrożenie funduszy na mocy tego przepisu obejmuje również fundusze i zasoby gospodarcze spółki nieumieszczonej we wspomnianym wykazie, o ile te fundusze i zasoby gospodarcze pozostają w posiadaniu, we faktycznym władaniu lub pod kontrolą osoby fizycznej lub prawnej, podmiotu lub organu umieszczonego w tym wykazie.
58 Co się tyczy kontekstu, w jaki wpisuje się art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006, należy zauważyć, że art. 2 ust. 5 tego rozporządzenia stanowi, iż załącznik I tego rozporządzenia „zawiera również wykaz osób fizycznych lub prawnych, podmiotów oraz organów, które zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. b) decyzji [2012/642] zostały uznane przez Radę za czerpiące korzyści z reżimu Aleksandra Łukaszenki lub wspierające ten reżim, a także osób prawnych, podmiotów i organów pozostających w ich posiadaniu lub pod ich kontrolą”.
59 Biorąc pod uwagę, że środki przyjęte przez Radę na podstawie art. 215 TFUE miały na celu wdrożenie do prawa Unii i wykonanie decyzji 2012/642, rozporządzenie nr 765/2006 należy interpretować, w miarę możliwości, w świetle tej decyzji.
60 Tymczasem art. 4 ust. 1 lit. b) wspomnianej decyzji przewiduje, że „[z]amrożone zostają wszelkie środki finansowe i zasoby gospodarcze należące do osób i podmiotów lub przez nie posiadane, przechowywane lub kontrolowane” „osób fizycznych lub prawnych, podmiotów lub organów, którym reżim prezydenta Łukaszenki przynosi korzyści lub które go wspierają, a także osób prawnych, podmiotów lub organów należących do nich lub przez nie kontrolowanych, wymienionych w załączniku” do tej dyrektywy.
61 Należy stwierdzić, że przepisy te ustanawiają bezpośredni związek między, z jednej strony, zamrożeniem funduszy i zasobów gospodarczych na podstawie decyzji 2012/642 i rozporządzenia nr 765/2006, a z drugiej strony, umieszczeniem osób, podmiotów lub organów w wykazach zawartych w załączniku do tej decyzji i do tego rozporządzenia.
62 Taki związek mógłby przemawiać za wykładnią art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006 w ten sposób, że nałożenie środka w postaci zamrożenia funduszy na podstawie tego przepisu wymaga, aby osoby prawne, podmioty lub organy, których dotyczy ten środek i które znajdują się w posiadaniu lub pod kontrolą osoby wymienionej w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia, również zostały umieszczone w tym wykazie. Ponadto z wykładni językowej art. 8a rozporządzenia nr 765/2006 mogłoby wynikać, że jedynie osoby prawne, podmioty lub organy, które są umieszczone w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia, mogą zostać objęte środkiem w postaci zamrożenia funduszy na podstawie tego przepisu. Ów art. 8a przewiduje bowiem, że przypadku podjęcia przez Radę decyzji o objęciu osoby fizycznej lub prawnej, podmiotu lub organu środkami, o których mowa w art. 2 ust. 1, wprowadzane są stosowne zmiany w załączniku I.
63 Należy jednak podkreślić, że wykładnia art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006 w ten sposób, iż nałożenie na podstawie tego przepisu środka w postaci zamrożenia funduszy wymaga, aby osoby prawne, podmioty lub organy, których dotyczy ten środek i które pozostają w posiadaniu lub pod kontrolą osoby umieszczonej w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia, zostały umieszczone w tym wykazie, mogłaby podważyć skuteczność (effet utile) systemu środków ograniczających ustanowionego rozporządzeniem nr 765/2006.
64 W takim bowiem przypadku każde nałożenie środka w postaci zamrożenia funduszy i zasobów gospodarczych na podstawie art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006 wymagałoby, aby Rada oceniła, w każdym indywidualnym przypadku, czy spełnione są kryteria posiadania lub kontroli osoby prawnej, podmiotu lub organu, do których należą te fundusze, przez osobę umieszczoną w wykazie znajdującym się w załączniku I do tego rozporządzenia, a jeśli tak, to by ta osoba prawna, ten podmiot lub organ został umieszczony w tym wykazie z uzasadnieniem. Tymczasem taka ocena mogłaby okazać się szczególnie skomplikowana, ponieważ wymagałaby zebrania i analizy informacji i dowodów dotyczących w szczególności udziału finansowego tej osoby, umieszczonej w rzeczonym wykazie, w udziałach wspomnianej osoby prawnej, rzeczonego podmiotu lub organu oraz znaczenia tych udziałów.
65 Tymczasem zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wykładnia przepisu prawa Unii nie może skutkować pozbawieniem wszelkiej skuteczności jasnego i precyzyjnego brzmienia tego przepisu (zob. wyrok z dnia 23 listopada 2023 r., Ministarstvo financija, C‑682/22, EU:C:2023:920, pkt 31, 32 i przytoczone tam orzecznictwo).
66 W tym względzie, jak stwierdzono w pkt 57 niniejszego wyroku, z brzmienia art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006 wynika, że zamrożenie środków finansowych na podstawie tego przepisu obejmuje również fundusze i zasoby gospodarcze spółki nieumieszczonej w wykazie znajdującym się w załączniku do tego rozporządzenia, o ile te fundusze i zasoby gospodarcze pozostają w posiadaniu, we faktycznym władaniu lub pod kontrolą osoby, podmiotu lub organu umieszczonych w tym wykazie.
67 Ponadto należy podkreślić, że z pkt 35 dokumentu dotyczącego najlepszych praktyk z 2018 r. wynika, iż „[z]asadniczo zamrożenie nie powinno mieć wpływu na środki finansowe i zasoby gospodarcze, które nie są własnością wyznaczonych osób i podmiotów ani do nich nie należą, ani nie są przez nie posiadane ani kontrolowane” oraz, że na przykład, nie dotyczy to funduszy i zasobów gospodarczych podmiotu niewskazanego, posiadającego osobowość prawną odrębną od wskazanej osoby lub wskazanego podmiotu, „chyba że są one kontrolowane lub znajdują się w posiadaniu wskazanej osoby lub podmiotu”. W owym pkt 35 uściślono, że „[n]iemniej jednak środki finansowe i zasoby gospodarcze będące wspólną własnością osoby lub podmiotu objętego sankcjami oraz osoby lub podmiotu nieobjętego sankcjami są w praktyce objęte sankcjami w całości”.
68 Rozważania te odzwierciedlają językową wykładnię art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006, przedstawioną w pkt 57 niniejszego wyroku, zgodnie z którą zamrożenie funduszy przewidziane w tym przepisie ma zastosowanie nie tylko do osób i podmiotów umieszczonych w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia, ale również do osób i podmiotów, które nie są wymienione z nazwy w tym wykazie, pod warunkiem że ich fundusze i zasoby gospodarcze również pozostają w posiadaniu, we faktycznym władaniu lub pod kontrolą osoby fizycznej lub prawne umieszczonych w tym wykazie.
69 Należy ponadto zauważyć, że taką wykładnię potwierdza cel realizowany przez uregulowania Unii, których część stanowi wspomniany przepis.
70 Z motywów 5–8 decyzji 2012/642 oraz z motywów 2–4 rozporządzenia nr 765/2006 wynika bowiem, że środki ograniczające, takie jak zamrożenie funduszy i zasobów gospodarczych przewidziane w art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia, zostały wprowadzone ze względu na brak poprawy sytuacji na Białorusi w zakresie demokracji, praw człowieka i praworządności. Środki te mają na celu zwiększenie presji na reżim Łukaszenki i zmuszenie go do zmiany jego zachowania, w związku z czym umieszczenie nazwisk osób w spornym wykazie było stopniowo rozszerzane na osoby i podmioty czerpiące korzyści z białoruskiego reżimu lub wspierające go, a także podmioty będące w posiadaniu lub pod kontrolą tych osób lub podmiotów.
71 Aby osiągnąć cel realizowany przez środki ograniczające przewidziane w rozporządzeniu nr 765/2006, konieczne jest zagwarantowanie zarówno efektu zaskoczenia, jak i szybkości, z jaką środki te są nakładane, tak aby nie było możliwe łatwe wykorzystanie luk, które pozbawiałyby te środki ich skuteczności (effet utile).
72 W konsekwencji art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006 należy interpretować w ten sposób, że zamrożenie funduszy na podstawie tego przepisu nie ogranicza się wyłącznie do funduszy i zasobów gospodarczych należących do osób, podmiotów lub organów wymienionych w załączniku I do tego rozporządzenia.
73 Tak więc wyrażenie „fundusze i zasoby gospodarcze będące własnością, pozostające w posiadaniu, we faktycznym władaniu lub pod kontrolą” w rozumieniu art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006 należy interpretować w ten sposób, że obejmuje ono fundusze osoby prawnej, podmiotu lub organu, które same nie są umieszczone w wykazie znajdującym się w załączniku I do tego rozporządzenia, jeżeli ta osoba prawna, ten podmiot lub organ pozostają w posiadaniu lub pod kontrolą osoby, podmiotu lub organ umieszczonych w tym wykazie.
W przedmiocie zamrożenia funduszy spółki nieumieszczonej w wykazie znajdującym się w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006, której 50 % udziałów jest własnością osoby umieszczonej w tym wykazie
74 W celu udzielenia sądowi odsyłającemu odpowiedzi użytecznej dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym należy w drugiej kolejności ustalić, czy art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006 należy interpretować w ten sposób, że fundusze należące do spółki, której 50 % udziałów pozostaje w posiadaniu osoby umieszczonej w wykazie zawartym załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006, należy uznać za pozostające w posiadaniu tej osoby lub pod jej kontrolą, a zatem, że należy je zamrozić.
75 Na wstępie należy zauważyć, że rozporządzenie nr 765/2006 nie definiuje pojęć „posiadania” i „kontroli” przez osobę prawną, podmiot lub organ w rozumieniu art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia oraz że przepis ten nie zawiera żadnego odniesienia do znaczenia udziału finansowego w udziałach spółki, na przykład w formie odsetka. Pojęcia te nie zostały również zdefiniowane w rozporządzeniu wykonawczym do tego rozporządzenia.
76 W tych okolicznościach należy przypomnieć, że – jak wynika z pkt 70 niniejszego wyroku – środki ograniczające, takie jak zamrożenie funduszy i zasobów gospodarczych przewidziane w art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006, mają na celu zwiększenie presji na reżim Łukaszenki i zmuszenie go do zmiany jego zachowania, w związku z czym umieszczenie nazwisk osób w spornym wykazie było stopniowo rozszerzane na osoby i podmioty czerpiące korzyści z białoruskiego reżimu lub wspierające go, a także podmioty będące w posiadaniu lub pod kontrolą tych osób lub podmiotów.
77 Tymczasem z orzecznictwa Trybunału wynika, że aby osiągnąć cel realizowany przez środki ograniczające, jest nie tylko uzasadnione, ale również niezbędne, by pojęcia „zamrożenia funduszy” i „zamrożenia zasobów gospodarczych” były interpretowane szeroko, ponieważ chodzi o zapobieganie wszelkiemu wykorzystaniu zamrożonych aktywów, które umożliwiłoby obejście rozpatrywanych rozporządzeń i wykorzystanie słabości systemu środków ograniczających (zob. analogicznie wyrok z dnia 11 listopada 2021 r., Bank Sepah, C‑340/20, EU:C:2021:903, pkt 56).
78 Z tych samych powodów konieczna jest szeroka wykładnia pojęć „posiadania” i „kontroli” przez osobę prawną, podmiot lub organ w rozumieniu art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006.
79 Z pkt 71 niniejszego wyroku wynika bowiem, że aby osiągnąć cel realizowany przez środki ograniczające przewidziane w rozporządzeniu nr 765/2006, konieczne jest, po pierwsze, aby środki te były stosowane wobec możliwie najszerszego grona osób, grup lub podmiotów, aby zapobiec ich obchodzeniu.
80 W związku z tym, jak podkreśliła w istocie rzeczniczka generalna w pkt 75 opinii, do celów wykładni pojęć „posiadania” i „kontroli” zawartych w art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia należy wziąć pod uwagę zarówno bezpośrednie, jak i pośrednie sposoby wpływania na wykorzystanie funduszy i zasobów gospodarczych osoby, podmiotu lub organu powiązanego z osobą umieszczoną w wykazie.
81 W przeciwnym razie cel ten zostałby udaremniony. Odwołanie się do konstrukcji prawnych lub innych mniej lub bardziej zaawansowanych mechanizmów pozwoliłoby bowiem osobom umieszczonym w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia uniknąć skutecznego stosowania zamrożenia funduszy i zasobów gospodarczych.
82 Po drugie, aby osiągnąć ten cel, konieczne jest zagwarantowanie zarówno efektu zaskoczenia, jak i szybkości, z jaką środki te są nakładane.
83 Tymczasem w przypadku opóźnienia we wdrażaniu środków ograniczających istnieje ryzyko, że aktywa osoby, której dotyczą te środki, znikną. W związku z tym niezwykle ważne jest zapewnienie, aby wszystkie podmioty odpowiedzialne za wykonanie rozporządzenia nr 765/2006 mogły jak najszybciej podjąć decyzję o zamrożeniu funduszy i zasobów gospodarczych, o których mowa.
84 W tym celu konieczne jest oparcie się na jasnych kryteriach, a także, jak zauważyła rzeczniczka generalna w pkt 79 opinii, na pewnych domniemaniach dotyczących wewnętrznej struktury decyzyjnej potencjalnie dotkniętych osób prawnych.
85 Zastosowanie takich domniemań i jasnych kryteriów w celu ustalenia, że osoba prawna lub podmiot pozostają w posiadaniu osoby umieszczonej w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006 lub pod jej kontrolą, ułatwia bowiem identyfikację funduszy lub zasobów gospodarczych podlegających zamrożeniu, co przyczynia się do utrudnienia opracowania złożonych mechanizmów obchodzenia środków, zapobiegania wyprowadzaniu środków finansowych i w konsekwencji do zapewnienia skutecznego wdrożenia środków ograniczających.
86 Co się tyczy kryteriów istotnych w tym względzie, z pkt 34 dokumentu dotyczącego najlepszych praktyk z 2018 r. wynika, że „terminy »posiadać lub kontrolować« należy interpretować w ten sposób, że obejmują one wszystkie sytuacje, w których wskazana osoba lub podmiot, które nie posiadają tytułu własności, mogą zgodnie z prawem dysponować funduszami lub zasobami gospodarczymi, których nie posiadają lub je przekazywać, bez uprzedniej zgody prawowitego właściciela”.
87 Ponadto z pkt 55b wytycznych Rady z 2018 r. wynika, że kryteria, które należy wziąć pod uwagę przy ocenie, czy osoba prawna lub podmiot jest kontrolowany przez inną osobę lub podmiot, samodzielnie lub zgodnie z umową zawartą z innym udziałowcem lub inną stroną trzecią, mogłyby obejmować posiadanie prawa lub korzystanie z uprawnienia do mianowania lub odwoływania większości członków organu administracyjnego, zarządzającego lub nadzorującego takiej osoby prawnej lub podmiotu, posiadanie prawa do wywierania dominującego wpływu na osobę prawną lub podmiot lub prawo do korzystania z całości lub części aktywów osoby prawnej lub podmiotu
88 W pkt 55b wskazano, że jeżeli którekolwiek z tych kryteriów jest spełnione, uznaje się, że dana osoba prawna lub podmiot są kontrolowane przez inną osobę lub podmiot, chyba że w indywidualnie rozpatrywanych przypadkach można ustalić, że sytuacja taka nie ma miejsca”. Punkt ten uściśla w przypisie, że kryteria te opierają się na definicji zawartej w rozporządzeniu nr 2580/2001 dotyczącym konkretnie terroryzmu. Tymczasem art. 1 pkt 6 tego rozporządzenia powtarza w definicji wyrażenia „kontrolowanie osoby prawnej, grupy lub podmiotu” te same kryteria co kryteria wymienione we wspomnianym pkt 55b.
89 Z rozważań tych wynika, że wśród kryteriów istotnych dla ustalenia, czy osoba prawna lub podmiot posiada lub kontroluje inną osobę prawną, inny podmiot lub inny organ, a w konsekwencji ich fundusze i zasoby gospodarcze, znajduje się okoliczność że ma ona możliwość dysponowania tymi funduszami lub zasobami gospodarczymi lub, bardziej ogólnie, możliwość wywierania dominującego wpływu na osobę prawną, podmiot lub organ, w szczególności poprzez posiadanie prawa do mianowania lub odwoływania większości członków organów administrujących, zarządzających lub nadzorczych tych organów.
90 Jak zauważyła rzeczniczka generalna w pkt 81 opinii, chociaż takie uprawnienie do wywierania dominującego wpływu na osobę prawną lub podmiot może występować również w przypadku posiadania mniej niż 50 % udziałów, o tyle osoba, która posiada 50 % udziałów w spółce, jest zwykle w stanie dyktować lub uniemożliwiać niektóre decyzje w ramach tej spółki lub przynajmniej jest w stanie zapewnić, że sprawy podmiotu są prowadzone zgodnie z jej życzeniem.
91 W związku z tym należy domniemywać, że posiadanie udziałów w spółce w wysokości 50 % umożliwia nie tylko kontrolę nad tą spółką, ale także nad jej funduszami i zasobami gospodarczymi.
92 Taka wykładnia znajduje odzwierciedlenie w pkt 55a wytycznych Rady z 2018 r., który stanowi, że kryterium, które należy wziąć pod uwagę przy ocenie, czy osoba prawna lub podmiot jest własnością innej osoby lub podmiotu, jest posiadanie więcej niż 50 % praw własności danego podmiotu lub posiadanie w nim udziału większościowego. Jeśli to kryterium jest spełnione, uznaje się, że dana osoba prawna lub podmiot są własnością innej osoby lub podmiotu. Przypis do tego pkt 55a precyzuje również, że kryterium to jest zdefiniowane w rozporządzeniu nr 2581/2001. Rozporządzenie to stanowi w art. 1 pkt 5, że „»własność osoby prawnej, grupy lub podmiotu« oznacza bycie w posiadaniu 50 % lub więcej praw własności osoby prawnej, grupy lub podmiotu lub posiadanie w nich większościowego udziału”.
93 W świetle całości powyższych rozważań na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, iż art. 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 765/2006 należy interpretować w ten sposób, że aktywa zdeponowane na rachunkach bankowych spółki, która nie jest umieszczona w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia, lecz której 50 % udziałów pozostaje w posiadaniu osoby umieszczonej w tym wykazie, należy uznać za fundusze pozostające w posiadaniu lub pod kontrolą tej osoby, a zatem należy je zamrozić w rozumieniu tego przepisu.
W przedmiocie pytania drugiego i trzeciego
94 Z postanowienia odsyłającego wynika, że w ramach pytań drugiego i trzeciego sąd odsyłający wychodzi z założenia, iż skoro fundusze i zasoby gospodarcze należące do spółki nieumieszczonej w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006 spełniają kryteria domniemania, że znajdują się w posiadaniu lub pod kontrolą osoby umieszczonej w tym wykazie, i w związku z tym zostają zamrożone na podstawie art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia, należy uznać, że ust. 2 tego artykułu wprowadza zakaz korzystania z tych funduszy wyłącznie wtedy, gdy są one wykorzystywane przez osobę umieszczoną w tym wykazie lub na jej rzecz.
95 W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 2 ust. 2 rozporządzenia nr 765/2006 nie udostępnia się, bezpośrednio ani pośrednio, żadnych funduszy ani zasobów gospodarczych wymienionym w załączniku I osobom fizycznym lub prawnym, podmiotom i organom ani na ich rzecz.
96 Tymczasem, jak zauważyła rzeczniczka generalna w pkt 106 opinii, zamrożenie funduszy przewidziane w art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006 stanowi obowiązek autonomiczny, odrębny od zakazu przewidzianego w art. 2 ust. 2 tego rozporządzenia.
97 Należy zatem nie mylić, z jednej strony, wyjątków od ustanowionego w art. 2 ust. 2 tego rozporządzenia zakazu udostępniania, bezpośrednio lub pośrednio osobom umieszczonym w wykazie znajdującym się w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006 ani na ich rzecz, z drugiej strony, możliwości zakwestionowania przez daną osobę decyzji, na mocy której jej fundusze lub zasoby gospodarcze bądź fundusze lub zasoby gospodarcze posiadane przez nią lub przez nią kontrolowane, zostały zamrożone na podstawie art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia.
98 W tych okolicznościach należy uznać, że poprzez pytania drugie i trzecie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy prawo Unii należy interpretować w ten sposób, że spółka, która nie jest umieszczona w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006, której fundusze zostały zamrożone przez instytucje bankowe na podstawie art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia, ze względu na to, że domniemywa się, iż fundusze te pozostają w posiadaniu lub pod kontrolą osoby umieszczonej w tym wykazie, może zakwestionować ten środek w postaci zamrożenia jej funduszy i w razie potrzeby doprowadzić do jego uchylenia.
99 W tym względzie należy zauważyć, że rozporządzenie nr 765/2006 nie zawiera przepisów regulujących procedurę, w ramach której spółka nieumieszczona w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia może zaskarżyć środek polegający na zamrożeniu funduszy przyjęty przez podmiot prywatny na podstawie art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia.
100 Prawdą jest, że rozporządzenie nr 765/2006 przewiduje w art. 3, 4a i 4b możliwość uzyskania przez osoby, wobec których zastosowano środek w postaci zamrożenia funduszy na podstawie art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia, wyjątku lub odstępstwa od tego środka, które są ściśle ograniczone do konkretnych sytuacji i wymagają w każdym przypadku uzyskania zezwolenia właściwego organu krajowego. Jednakże te wyjątki i odstępstwa nie dotyczą sytuacji, w której osoba objęta takim środkiem kwestionuje powody leżące u podstaw tego środka, w szczególności okoliczność, że rozpatrywane fundusze znajdują się w posiadaniu lub pod kontrolą osoby umieszczonej w wykazie znajdującym się w załączniku I do wspomnianego rozporządzenia.
101 Bezsporne jest, że w sytuacji, gdy osoba, której fundusze zostały zamrożone na podstawie art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006, jest umieszczona w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia, może ona zaskarżyć decyzję stanowiącą podstawę zamrożenia jej funduszy, wnosząc do Sądu Unii Europejskiej, na podstawie art. 256 i 263 TFUE, skargę o stwierdzenie nieważności decyzji Rady o umieszczeniu jej w tym wykazie.
102 Ponadto w ramach przyjmowania środków ograniczających Rada podlega obowiązkowi przestrzegania zasady dobrej administracji ustanowionej w art. 41 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”), która obejmuje w szczególności spoczywający na administracji obowiązek uzasadniania swoich decyzji.
103 W tym względzie Trybunał orzekł, że skoro zainteresowanemu nie przysługuje prawo do bycia wysłuchanym przed wydaniem początkowej decyzji o umieszczeniu jej nazwiska w wykazach osób, podmiotów lub grup objętych środkami ograniczającymi, takich jak wykaz zawarty w zmienionym załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006, poszanowanie obowiązku uzasadnienia ma tym większe znaczenie, że stanowi ono jedyną gwarancję umożliwiającą zainteresowanemu skuteczne skorzystanie z będących w jego dyspozycji środków zaskarżenia w celu zakwestionowania zgodności z prawem wspomnianej decyzji, chociażby po jej wydaniu. Wynika z tego, że co do zasady Rada jest zobowiązana do podania do wiadomości osoby, grupy lub podmiotu objętych środkami ograniczającymi szczególnych i konkretnych powodów, dla których uważa, że środki te powinny zostać przyjęte. Powinna zatem wskazać okoliczności faktyczne i prawne, od których zależy prawne uzasadnienie danych środków, oraz względy, jakie doprowadziły ją do ich przyjęcia (wyrok z dnia 15 listopada 2012 r., Conseil/Bamba, C‑417/11 P, EU:C:2012:718, pkt 51, 52).
104 Tak więc nawet jeśli środek ograniczający, aby jego skuteczność nie była zagrożona, musi mieć możliwość wykorzystania elementu zaskoczenia i być natychmiast zastosowany, poszanowanie prawa do obrony zakłada, po pierwsze, że właściwy organ Unii powiadamia zainteresowaną osobę lub dany podmiot o powodach i dowodach przeciwko niej oraz daje prawo do jej wysłuchania jednocześnie z wydaniem decyzji, która jej dotyczy, lub bezpośrednio po jej wydaniu, po drugie, organ ten udziela, na wniosek zainteresowanego, dostępu do wszystkich dokumentów administracyjnych, które nie są poufne, w rozsądnym terminie (wyroki: z dnia 21 grudnia 2011 r., Francja/People’s Mojahedin Organization of Iran, C‑27/09 P, EU:C:2011:853, pkt 61; a także z dnia 18 lipca 2013 r., Komisja i in./Kadi, C‑584/10 P, C‑593/10 P i C‑595/10 P, EU:C:2013:518, pkt 98–100, 111, 112).
105 Wynika z tego, że o ile osoba, której fundusze zostały zamrożone na podstawie art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006, jest umieszczona w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia, o tyle może ona zaskarżyć przed Radą, a następnie, w stosownym przypadku, przed Sądem Unii Europejskiej, decyzję stanowiącą podstawę zastosowanego wobec niej środka w postaci zamrożenia jej funduszy, a zatem uzasadnienie tego środka. Korzysta ona ponadto z pewnych gwarancji, w szczególności, z zastrzeżeniami przedstawionymi w pkt 101 niniejszego wyroku, w odniesieniu do poszanowania jej prawa do obrony.
106 Natomiast zgodnie z art. 47 Karty i art. 19 ust. 1 TUE osoba prawna, podmiot lub organ, które same nie są umieszczone w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006, ale których fundusze zostały zamrożone na podstawie art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia ze względu na to, że pozostają one pod kontrolą osoby umieszczonej w tym wykazie lub w jej posiadaniu, powinny, w celu zapewnienia jej prawa do skutecznej ochrony sądowej, mieć możliwość zaskarżenia tego środka w postaci zamrożenia funduszy przed organami krajowymi, a następnie, w razie potrzeby, powództwa przed właściwymi sądami krajowymi, a także zapewnienia poszanowania ich prawa do obrony. Podobnie osoba umieszczona we wspomnianym wykazie, której fundusze pozostające w jej posiadaniu lub pod jej kontrolą, zostały zamrożone na podstawie tego samego przepisu, powinna mieć taką samą możliwość zakwestionowania tego środka.
107 W tym względzie należy w pierwszej kolejności zauważyć, że ciążący na administracji obowiązek uzasadniania swoich decyzji jest przewidziany w szczególności w art. 8a rozporządzenia nr 765/2006. W związku z tym osobę, podmiot lub organ, które nie są umieszczone w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia, należy poinformować o powodach, dla których ich fundusze zostały zamrożone, w szczególności, w niniejszej sprawie, o przyczynach, dla których pozwane w postępowaniu głównym uznały, że należy domniemywać, iż EM System należy uznać za pozostający w posiadaniu osoby, podmiotu lub organu umieszczonych w tym wykazie lub pod ich kontrolą w rozumieniu art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia.
108 W niniejszej sprawie na rozprawie przed Trybunałem pozwane w postępowaniu głównym wyjaśniły, że wysłały do EM System pisma przedstawiające podstawę prawną i powody zamrożenia jego funduszy, w następstwie których EM System skierowało do nich wnioski o udzielenie dodatkowych informacji, na które udzieliły one odpowiedzi wraz z uzasadnieniem. Ponadto ministerstwo spraw zagranicznych Republiki Litewskiej również przedstawiło swoje uwagi dotyczące tego środka. Wydaje się zatem, że pozwane w postępowaniu głównym dochowały obowiązku uzasadnienia, czego zweryfikowanie należy jednak do sądu odsyłającego.
109 W drugiej kolejności należy przypomnieć, że art. 19 ust. 1 TUE przewiduje, iż państwa członkowskie ustanawiają środki niezbędne do zapewnienia skutecznej ochrony sądowej w dziedzinach objętych prawem Unii. Również art. 47 Karty, który stanowi potwierdzenie zasady skutecznej ochrony sądowej, wymaga w akapicie pierwszym, aby każdy, kogo prawa i wolności zagwarantowane przez prawo Unii zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w tym artykule (wyroki z dnia 18 lipca 2013 r., Komisja i in./Kadi, C‑584/10 P, C‑593/10 P i C‑595/10 P, EU:C:2013:518, pkt 100, a także z dnia 28 marca 2017 r., Rosneft, C‑72/15, EU:C:2017:236, pkt 73 i przytoczone tam orzecznictwo).
110 Ponadto art. 7 rozporządzenia nr 765/2006 stanowi, że Komisja oraz państwa członkowskie niezwłocznie informują siebie nawzajem o środkach podjętych na podstawie tego rozporządzenia i dostarczają sobie nawzajem wszelkich innych istotnych informacji, którymi dysponują w związku z rzeczonym rozporządzeniem, a w szczególności informacji dotyczących jego naruszenia lub problemów z wykonywaniem jego przepisów oraz informacji dotyczących orzeczeń wydanych przez sądy krajowe.
111 Wynika z tego, że do państw członkowskich należy ustanowienie procedury umożliwiającej osobom prawnym, podmiotom i organom, których fundusze lub zasoby gospodarcze zostały zamrożone na podstawie art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 765/2006, ze względu na domniemanie, że pozostają one w posiadaniu lub pod kontrolą osoby umieszczonej w wykazie zawartym w załączniku I do tego rozporządzenia, a także tej osobie, zakwestionowanie tego środka i uzyskanie w razie potrzeby jego uchylenia.
112 Takie domniemanie posiadania lub kontroli będzie bowiem zgodne z zasadą dobrej administracji i prawem do skutecznej ochrony sądowej jedynie w zakresie, w jakim jest ono wzruszalne, a dana osoba prawna, podmiot lub organ miały możliwość, w stosownym przypadku, obalenia tego domniemania poprzez wykazanie braku posiadania lub faktycznej kontroli ich funduszy lub zasobów gospodarczych przez osobę umieszczoną w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006, w szczególności w odniesieniu do struktury zarządzania, statutu i realiów funkcjonowania danej osoby prawnej, danego podmiotu lub danego organu, a w konsekwencji doprowadzenia do uchylenia zamrożenia ich funduszy lub zasobów gospodarczych. Taką możliwość obalenia domniemania posiadania lub kontroli należy również przyznać osobie umieszczonej w tym wykazie.
113 W niniejszym przypadku przepisy litewskie zostały zmienione w 2022 r. w celu powierzenia FNTT zadania polegającego na koordynowaniu, monitorowaniu i zapewnianiu wdrażania sankcji finansowych na Litwie, w szczególności środków ograniczających przewidzianych w rozporządzeniu nr 765/2006.
114 Na rozprawie przed Trybunałem rząd litewski wyjaśnił, że FNTT analizuje powiązania między osobami i podmiotami umieszczonymi w wykazie znajdującym się w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006 a osobami i podmiotami będącymi w posiadaniu lub pod kontrolą wskazanych osób i podmiotów oraz, na podstawie kryteriów przewidzianych w tym rozporządzeniu i w dokumencie dotyczącym najlepszych praktyk z 2018 r., sporządza wykaz osób prawnych i podmiotów będących w posiadaniu osoby umieszczonej w tym wykazie lub przez nią kontrolowanych. Wykaz ten jest sporządzany i zmieniany poprzez przyjmowanie zarządzeń, stanowiących, że środki ograniczające powinny mieć również zastosowanie do osób pozostających w posiadaniu lub pod kontrolą osób umieszczonych w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006. Rząd litewski wyjaśnił również, że bezskuteczne zakwestionowanie umieszczenia w wykazie sporządzonym przez FNTT i wynikającego z tego zamrożenia funduszy otwiera drogę do wniesienia skargi do litewskich sądów administracyjnych.
115 Należy stwierdzić, że taka procedura przewidziana w prawie litewskim jest w stanie zapewnić poszanowanie prawa do skutecznej ochrony sądowej i prawa do obrony zainteresowanych osób, a zatem jest zgodna z wymogami wynikającymi z art. 19 ust. 1 TUE.
116 Prawdą jest, że z postanowienia odsyłającego wynika, iż takie postępowanie nie istniało jeszcze w dniu 18 grudnia 2020 r., kiedy to pozwane w postępowaniu głównym zamroziły fundusze EM System. Jednakże na rozprawie przed Trybunałem pozwane w postępowaniu głównym wyjaśniły, że natychmiast poinformowały ministerstwo spraw zagranicznych Republiki Litewskiej o środku w postaci zamrożenia funduszy nałożonym na EM System i że w konsekwencji miała miejsce wymiana korespondencji między tym ministerstwem a EM System, w szczególności w przedmiocie zakwestionowania przez EM System zasadności tego środka. Zdaniem pozwanych w postępowaniu głównym EM System, który w wyniku tej wymiany informacji nie uzyskał zadowalającego rozwiązania, dysponował dwiema możliwościami, a mianowicie albo wniesieniem do sądu administracyjnego skargi na odmowę uchylenia przez to ministerstwo środka w postaci zamrożenia funduszy EM System, albo wniesieniem do sądu powszechnego powództwa opartego na działaniach pozwanych w postępowaniu głównym. EM System wybrał tę drugą opcję.
117 Wynika z tego, że w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym na Litwie istniał co najmniej jeden środek zaskarżenia umożliwiający, zgodnie z wymogami wynikającymi z zasady skutecznej ochrony sądowej, osobie prawnej, podmiotowi lub organowi niewymienionemu w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006, takim jak EM System, zakwestionowanie środka w postaci zamrożenia funduszy podjętego przez podmioty prywatne na podstawie art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia ze względu na to, że fundusze te były kontrolowane przez osobę umieszczoną w tym wykazie, oraz uzyskanie uchylenia tego środka, przedstawiając dowód braku takiej kontroli.
118 Należy dodać w tym względzie, że na rozprawie przed Trybunałem pozwane w postępowaniu głównym podniosły, iż nawet gdyby zostało wykazane w sposób wystarczający, że EM System nie jest kontrolowana przez udziałowca umieszczonego w wykazie, środek w postaci zamrożenia funduszy EM System nie może zostać uchylony przez sąd odsyłający. Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika bowiem, że zarządzeniem dyrektora FNTT z dnia 14 października 2022 r. EM System został umieszczony w wykazie osób kontrolowanych przez osobę umieszczoną w wykazie zawartym w zmienionym załączniku I, w związku z czym na mocy tego zarządzenia jego fundusze powinny w każdym wypadku zostać zamrożone.
119 Jednakże ze względu na to, że EM System wniósł do sądu litewskiego powództwo w związku z tym zarządzeniem, zachowuje on możliwość uzyskania w razie potrzeby uchylenia tego zarządzenia, a w konsekwencji uchylenia wspomnianego środka. W konsekwencji jego prawo do skutecznej ochrony sądowej zagwarantowane w art. 19 ust. 1 TUE wydaje się w każdym razie zapewnione.
120 W świetle powyższych rozważań na pytania drugie i trzecie należy odpowiedzieć, iż prawo Unii należy interpretować w ten sposób, że spółka nieumieszczona w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006, której fundusze zostały zamrożone przez podmioty prywatne na podstawie art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia, ze względu na to, że domniemywa się, iż fundusze te znajdują się w posiadaniu lub pod kontrolą osoby umieszczonej w tym wykazie, powinna w celu zapewnienia jej prawa do skutecznej ochrony sądowej – mieć możliwość zakwestionowania, w ramach skargi przed organami krajowymi, a następnie, w stosownym przypadku, powództwa przed właściwymi sądami krajowymi, zamrożenia jej funduszy oraz uzyskania jego uchylenia, o ile wykaże, że wspomniane fundusze nie pozostają w rzeczywistości w posiadaniu lub pod kontrolą osoby umieszczonej we wspomnianym wykazie.
W przedmiocie kosztów
121 Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
1) Artykuł 2 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 765/2006 z dnia 18 maja 2006 r. dotyczącego środków ograniczających wobec Białorusi, zmienionego rozporządzeniem Rady (UE) nr 1014/2012 z dnia 6 listopada 2012 r.,
należy interpretować w ten sposób, że:
aktywa zdeponowane na rachunkach bankowych spółki, która nie jest umieszczona w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006, lecz której 50 % udziałów pozostaje w posiadaniu osoby umieszczonej w tym wykazie, należy uznać za fundusze pozostające w posiadaniu lub pod kontrolą tej osoby, a zatem należy je zamrozić w rozumieniu tego przepisu.
2) Prawo Unii należy interpretować w ten sposób, że spółka nieumieszczona w wykazie zawartym w załączniku I do rozporządzenia nr 765/2006, której fundusze zostały zamrożone przez podmioty prywatne na podstawie art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia, ze względu na to, że domniemywa się, iż fundusze te pozostają w posiadaniu lub pod kontrolą osoby umieszczonej w tym wykazie, powinna w celu zapewnienia jej prawa do skutecznej ochrony sądowej, mieć możliwość zakwestionowania, w ramach skargi przed organami krajowymi, a następnie, w stosownym przypadku, powództwa przed właściwymi sądami krajowymi, zamrożenia jej funduszy oraz uzyskania uchylenia takiego zamrożenia, o ile wykaże, że wspomniane fundusze nie pozostają w rzeczywistości w posiadaniu lub pod kontrolą osoby umieszczonej we wspomnianym wykazie.
Podpisy
Top